Grossite
Wzór chemiczny: CaAl<sub>4</sub>O<sub>7</sub>
Grossyt to bardzo rzadki glinian wapnia, znajdowany głównie w meteorytach oraz w specyficznych, wysokotemperaturowych skałach metamorficznych.
Opis
## Charakterystyka Grossyt jest minerałem z grupy tlenków, chemicznie glinianem wapnia. Występuje najczęściej w postaci bardzo małych, anhedralnych (nieforemnych) ziaren lub słabo wykształconych, krótkosłupowych kryształów, rzadko przekraczających milimetr wielkości. Jest bezbarwny, bladozielonkawy lub niebieskawy. Cechuje się szklistym połyskiem. Ze względu na swój skład i genezę, jest obiektem dużego zainteresowania w mineralogii i planetologii. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo twardy, z twardością w skali Mohsa wynoszącą 6.5 do 7. Jest przezroczysty do przeświecającego. Jego gęstość waha się w przedziale 2.73-2.78 g/cm³, co jest wartością typową dla minerałów glinokrzemianowych i glinianowych. Nie wykazuje właściwości magnetycznych ani fluorescencji w świetle ultrafioletowym. ## Barwy i odmiany Grossyt jest zazwyczaj bezbarwny, może jednak przybierać blade odcienie niebieskiego lub zielonego. Zabarwienie jest prawdopodobnie spowodowane śladowymi ilościami innych pierwiastków. Nie wyróżnia się żadnych nazwanych odmian tego minerału. ## Historia i nazwa Grossyt został oficjalnie uznany za nowy minerał przez IMA w 1994 roku. Jego nazwa honoruje Shulamit Gross (1923-2012), izraelską geolog, która poświęciła dużą część swojej kariery na badanie unikalnej geologicznie formacji Hatrurim w Izraelu, gdzie minerał ten został po raz pierwszy znaleziony w skałach ziemskich. ## Zastosowania Grossyt nie ma żadnego zastosowania komercyjnego ani przemysłowego. Jego znaczenie jest czysto naukowe, jako wskaźnik ekstremalnych warunków formowania się skał oraz jako składnik pierwotnej materii Układu Słonecznego zachowanej w meteorytach.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Identyfikacja grossytu na podstawie cech wizualnych jest praktycznie niemożliwa i wymaga zaawansowanych technik laboratoryjnych, takich jak dyfrakcja rentgenowska (XRD) lub analiza mikrosondą elektronową (EMPA). Kluczową wskazówką diagnostyczną jest jego środowisko występowania - inkluzje bogate w wapń i glin (CAI) wewnątrz chondrytów węglistych lub specyficzne asocjacje mineralne w formacji Hatrurim. ## Odróżnianie od podobnych W swoim typowym środowisku (np. w meteorytach) może być mylony z innymi bezbarwnymi minerałami tworzącymi CAI, takimi jak gehlenit, anortyt, spinel czy hibonit. Odróżnienie wymaga analizy składu chemicznego i struktury krystalicznej. W porównaniu do kalcytu jest znacznie twardszy. Od kwarcu, z którym ma podobną twardość, różni się całkowicie składem chemicznym i środowiskiem powstawania. ## Formy kryształów Grossyt tworzy niewielkie, słabo wykształcone kryształy o pokroju równowymiarowym lub krótkosłupowym. Najczęściej jednak występuje w postaci nieregularnych, anhedralnych ziaren w masie skalnej lub w obrębie inkluzji w meteorytach.
Środowisko geologiczne
## Geneza Grossyt powstaje w dwóch odmiennych, lecz równie ekstremalnych środowiskach. Pierwszym jest wczesny Układ Słoneczny, gdzie krystalizował jako jedna z pierwszych faz stałych z gorącej mgławicy protosłonecznej. Te pierwotne kryształy zostały zachowane w postaci bogatych w wapń i glin inkluzji (tzw. CAI) w chondrytach węglistych. Drugim środowiskiem są ziemskie strefy metamorfizmu kontaktowego o bardzo wysokiej temperaturze i niskim ciśnieniu, powstałe w wyniku spalania podziemnych złóż bituminów, jak w przypadku formacji Hatrurim. ## Asocjacje mineralne W skałach ziemskich (formacja Hatrurim) grossyt współwystępuje z takimi minerałami jak brownmilleryt, majenit, gehlenit, larnit, wollastonit i spinel. W meteorytach jego typowymi minerałami towarzyszącymi w inkluzjach CAI są spinel, perowskit, hibonit oraz minerały z grupy melilitu. ## Lokalizacje Najważniejsze ziemskie stanowisko, będące lokalizacją typową, to formacja Hatrurim w Izraelu. Minerał ten znaleziono również w podobnych formacjach w Maqarin w Jordanii. Grossyt jest także istotnym składnikiem wielu meteorytów, a do klasycznych przykładów należą chondryt węglisty Allende (Meksyk) oraz Vigarano (Włochy).
Rzadkość
Bardzo rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Dla kolekcjonerów grossyt jest przede wszystkim minerałem systematycznym i naukowym. Okazy ziemskie są ekstremalnie rzadkie, a wartościowy jest każdy materiał, w którym minerał został jednoznacznie zidentyfikowany. Najwyżej cenione są próbki z widocznymi, choćby mikroskopijnymi, kryształami. W przypadku meteorytów, wartość okazu jest związana z wielkością i bogactwem inkluzji CAI zawierających grossyt, a także z rzadkością samego meteorytu. ## Popularne stanowiska Dla kolekcjonerów specjalizujących się w rzadkich minerałach, najbardziej pożądanym materiałem jest ten z lokalizacji typowej - formacji Hatrurim w Izraelu. Wśród kolekcjonerów meteorytów, najbardziej znanym źródłem grossytu są inkluzje w meteorycie Allende.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy grossytu, ze względu na ich ekstremalną rzadkość i zazwyczaj mikroskopijny rozmiar, wymagają szczególnej ostrożności. Czyszczenie powinno być ograniczone do minimum. Dopuszczalne jest delikatne usunięcie kurzu za pomocą miękkiego pędzelka lub ostrożnego użycia sprężonego powietrza. Nie zaleca się mycia w wodzie, chyba że jest to absolutnie konieczne - wtedy należy użyć wody destylowanej. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać myjek ultradźwiękowych oraz wszelkich środków chemicznych, w tym kwasów i zasad, które mogłyby uszkodzić nie tylko sam minerał, ale również współwystępujące z nim rzadkie fazy mineralne. Mimo że jest to minerał wysokotemperaturowy, należy unikać gwałtownych zmian temperatury. ## Przechowywanie Okazy grossytu powinny być przechowywane w stabilnych warunkach, w specjalistycznych pudełkach typu "micromount", które chronią je przed uszkodzeniami mechanicznymi i kurzem. Należy unikać ekspozycji na wilgoć i zanieczyszczenia.