Griphite

Wzór chemiczny: Ca(Mn<sup>2+</sup>,Na,Li)<sub>6</sub>Fe<sup>2+</sup>Al<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>6</sub>(F,OH)<sub>2</sub>

Griphite to rzadki minerał fosforanowy, występujący w postaci zaokrąglonych, szklistych ziaren o barwie od brązowej do czarnej.

## Charakterystyka Griphite jest złożonym minerałem z grupy fosforanów, najczęściej znajdowanym w postaci nieregularnych, zaokrąglonych lub guzowatych mas i ziaren, rzadko tworzącym wyraźne kryształy. Typowe okazy mają barwę od ciemnobrązowej do niemal czarnej, często z czerwonawym lub zielonkawym odcieniem. Jego powierzchnia bywa matowa lub pokryta produktami zmian, ale na świeżym przełamie wykazuje charakterystyczny, tłusty lub szklisty połysk. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo twardy, z twardością w skali Mohsa wynoszącą około 5.5. Jest kruchy, a jego przełam jest nierówny do muszlowego. Nie wykazuje łupliwości. Jest nieprzezroczysty lub co najwyżej przeświecający w bardzo cienkich odłamkach. Jego gęstość jest zmienna w zależności od składu, ale zwykle mieści się w przedziale 3.4 - 3.6 g/cm³. ## Barwy i odmiany Dominującymi barwami griphitu są różne odcienie brązu - od jasnobrązowego, przez czerwonobrązowy, zielonobrązowy, aż po niemal czarny. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian handlowych ani barwnych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1891 roku przez Williama P. Headdena, pochodzi od greckiego słowa "γρῖφος" (griphos), oznaczającego "zagadkę" lub "enigmę". Nawiązuje ona do jego bardzo złożonego i trudnego do ustalenia w tamtych czasach składu chemicznego. Minerał został po raz pierwszy opisany na podstawie materiału znalezionego w pegmatytach w pobliżu Harney City w hrabstwie Pennington, w Dakocie Południowej (USA). ## Zastosowania Griphite nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Jego znaczenie ogranicza się do sfery naukowej i kolekcjonerskiej, będąc interesującym przykładem złożonego fosforanu występującego w pegmatytach granitowych.

Właściwości

Twardość Mohsa
5.5
Połysk
Vitreous to greasy
Rysa
Light brown
Gęstość
3.4 - 3.6
Łupliwość
None
Przełam
Uneven to sub-conchoidal
Przezroczystość
Translucent to opaque
Układ krystaliczny
Cubic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Griphite w typowej formie rozpoznaje się po jego występowaniu w postaci zaokrąglonych, wrosłych w skałę macierzystą (najczęściej kwarc lub skaleń) mas o brązowej do czarnej barwie. Kluczowe cechy to szklisty do tłustego połysk na świeżym przełamie, brak łupliwości oraz stosunkowo duża twardość (około 5.5 w skali Mohsa). ## Odróżnianie od podobnych Można go pomylić z innymi ciemnymi minerałami pegmatytowymi, takimi jak schorl (czarny turmalin), niektóre granaty (np. spessartyn) czy kasyteryt. Od schorlu odróżnia go brak prążkowania na powierzchni i brak pokroju słupkowego. Od granatów różni się nieregularną formą (granaty często tworzą regularne kryształy) i niższym połyskiem. Kasyteryt jest znacznie gęstszy. Pewna identyfikacja często wymaga analiz chemicznych. ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy griphitu są ekstremalnie rzadkie. Zazwyczaj tworzy on zaokrąglone, nieregularne ziarna, guzy lub masywne skupienia, wrośnięte w inne minerały pegmatytowe. Jeśli tworzy kryształy, są to zazwyczaj małe, niedoskonałe ośmiościany lub dwunastościany rombowe.

Środowisko występowania

## Geneza Griphite jest minerałem pochodzenia pierwotnego w niektórych typach pegmatytów granitowych, szczególnie tych bogatych w lit i fosfor (pegmatyty typu LCT). Powstaje w późnych stadiach krystalizacji pegmatytu z resztkowych, bogatych w fosforany i pierwiastki rzadkie fluidów. Może również tworzyć się w wyniku metasomatycznych przemian wcześniej wykrystalizowanych fosforanów, takich jak tryfilin-litiolit. ## Asocjacje mineralne Minerał ten współwystępuje z innymi fosforanami typowymi dla pegmatytów, takimi jak litiolit, tryfilin, arrojadyt, dickinsonit, a także z kwarcem, skaleniami (zwłaszcza albitem), muskowitem, lepidolitem i turmalinem (schorlem). ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne stanowiska griphitu znajdują się w USA, w pegmatytach rejonu Black Hills w Dakocie Południowej (np. kopalnie Everly, Etta, White Elephant). Znany jest również z innych lokalizacji pegmatytowych na świecie, m.in. z Finlandii (Kimito), Niemiec (Hagendorf), Szwecji (Varuträsk), Brazylii (Minas Gerais), Australii Zachodniej oraz z Namibii.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Dla kolekcjonerów najbardziej pożądane są okazy z rzadkimi, dobrze wykształconymi, choćby częściowo, kryształami. Wysoko cenione są również bogate skupienia griphitu, kontrastowo osadzone w jasnej matrycy kwarcowej lub skaleniowej. Czystość okazu, intensywność brązowej barwy oraz wyraźny połysk na powierzchni przełamu podnoszą jego atrakcyjność. Ważna jest także dobrze udokumentowana, klasyczna lokalizacja. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione przez kolekcjonerów okazy pochodzą z historycznych stanowisk w Dakocie Południowej w USA, które dostarczyły materiału do pierwszego opisu minerału. Okazy z tych lokalizacji są uważane za klasyki i mają wartość historyczną.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy griphitu można czyścić na sucho za pomocą miękkiej szczoteczki lub pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby dopuszczalne jest krótkie przemycie wodą destylowaną i delikatne osuszenie. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą powodować pęknięcia. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie silnych kwasów, które mogą go uszkodzić. Należy unikać długotrwałego narażenia na wilgoć oraz gwałtownych zmian temperatury. Mimo że nie jest szczególnie wrażliwy na światło, długotrwała ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne nie jest zalecana dla żadnego okazu kolekcjonerskiego. ## Przechowywanie Okazy griphitu najlepiej przechowywać w suchych warunkach, w osobnych, wyściełanych pudełkach lub na podstawkach, aby uniknąć zarysowań i obić. Ze względu na swoją kruchość, należy obchodzić się z nim ostrożnie.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej