Gold

Wzór chemiczny: Au

Złoto jest metalem szlachetnym i pierwiastkiem rodzimym, cenionym za swój charakterystyczny żółty kolor, połysk, kowalność oraz wysoką wartość.

## Charakterystyka Złoto jest pierwiastkiem rodzimym i metalem szlachetnym, krystalizującym w układzie regularnym. Najczęściej występuje w formie nieregularnych ziaren, blaszek, bryłek lub dendrytycznych agregatów wrastających w kwarc lub inne minerały. Rzadziej tworzy wyraźne kryształy, przyjmujące postać ośmiościanów, dwunastościanów rombowych lub sześcianów. Jego charakterystyczną cechą jest intensywnie żółta barwa i silny metaliczny połysk, które nie ulegają zmianie pod wpływem czynników atmosferycznych. ## Właściwości fizyczne Złoto jest jednym z najgęstszych minerałów, jego gęstość wynosi 19,3 g/cm³, choć naturalne stopy z srebrem mogą ją obniżyć do około 15,6 g/cm³. Jest przy tym niezwykle miękkie, z twardością 2,5-3 w skali Mohsa, co oznacza, że można je zarysować miedzianym drutem. Cechuje się wyjątkową kowalnością i ciągliwością - jedną uncję (ok. 31 gramów) złota można rozbić na cienki arkusz o powierzchni ponad 9 m² lub wyciągnąć w drut o długości ponad 80 km. Jest nieprzezroczyste i posiada haczykowaty przełam. ## Barwy i odmiany Barwa złota zależy od zawartości innych metali. Czyste złoto jest jasnożółte. Domieszka srebra (powyżej 20%) nadaje mu jaśniejszy, zielonkawożółty odcień, a taka odmiana nazywana jest elektrum. Domieszki miedzi powodują zmianę barwy w kierunku czerwonopomarańczowej. Inne znane odmiany to porpezit (złoto palladowe) i rodyt (złoto rodowe). ## Historia i nazwa Nazwa "złoto" pochodzi od prasłowiańskiego słowa *zolto*, mającego korzenie w praindoeuropejskim rdzeniu *ghel* oznaczającym "żółty, zielony, błyszczący". Symbol chemiczny Au pochodzi od łacińskiej nazwy *aurum*, oznaczającej "świt" lub "poświatę". Złoto jest jednym z pierwszych metali poznanych przez ludzkość i od tysiącleci było używane do wyrobu biżuterii, ozdób i jako środek płatniczy. ## Zastosowania Historycznie i współcześnie złoto jest przede wszystkim metalem monetarnym i inwestycyjnym, stanowiąc rezerwy banków centralnych. Jego unikalne właściwości fizyczne - odporność na korozję i doskonałe przewodnictwo elektryczne - sprawiają, że jest niezastąpione w zaawansowanej elektronice (np. w procesorach, złączach). Jest również szeroko stosowane w jubilerstwie, stomatologii (koronki) oraz w przemyśle kosmicznym jako materiał do powlekania osłon termicznych.

Właściwości

Twardość Mohsa: 2.5-3
Połysk: Metaliczny
Rysa: Złocistożółta
Gęstość: 19.3
Łupliwość: Brak
Przełam: Haczykowaty
Przezroczystość: Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny: Regularny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Złoto jest stosunkowo łatwe do zidentyfikowania na podstawie kluczowych cech: intensywnej żółtej barwy, silnego metalicznego połysku, wysokiej gęstości (okaz jest zaskakująco ciężki jak na swój rozmiar) oraz dużej miękkości i kowalności. W przeciwieństwie do wielu siarczków, jego rysa jest złocistożółta i błyszcząca. Nie jest magnetyczne. ## Odróżnianie od podobnych Najczęściej mylone jest z pirytem ("złotem głupców") i chalkopirytem. Piryt jest znacznie twardszy (6-6,5 w skali Mohsa), kruchy i ma zielonkawoczarną rysę. Chalkopiryt również jest twardszy (3,5-4), bardziej kruchy, a jego barwa jest często mosiężnożółta z tendencją do barwnego nalotu. Złoto jest kowalne - uderzone spłaszcza się, podczas gdy piryt i chalkopiryt kruszą się na proszek. Złocista mika (wermikulit, flogopit) jest lekka i łatwo rozdziela się na blaszki. ## Formy kryształów Kryształy złota są rzadkie i wysoko cenione. Najczęściej przyjmują formę ośmiościanów, rzadziej sześcianów lub dwunastościanów rombowych. Często są zniekształcone, zaokrąglone lub tworzą szkieletowe i dendrytyczne (paprociowate) agregaty. Najpowszechniejsze są nieregularne bryłki, samorodki, blaszki i ziarna.

Środowisko występowania

## Geneza Złoto pierwotnie krystalizuje z gorących roztworów hydrotermalnych w żyłach kwarcowych, często związanych z intruzjami magmowymi. Występuje w skałach magmowych (granitoidach, porfirach) oraz metamorficznych (zieleńcach). W wyniku procesów wietrzenia i erozji skał macierzystych, odporne chemicznie i ciężkie ziarna złota są transportowane przez wodę i koncentrują się w osadach rzecznych, tworząc złoża wtórne, zwane okruchowymi lub aluwialnymi (placery). ## Asocjacje mineralne W żyłach hydrotermalnych złoto najczęściej współwystępuje z kwarcem, pirytem, arsenopirytem, chalkopirytem, galeną, sfalerytem, a także z tellurkami (sylwanit, kalaweryt). W złożach okruchowych towarzyszą mu inne ciężkie i odporne minerały, takie jak magnetyt, ilmenit, cyrkon, granaty, platyna i diament. ## Lokalizacje Historycznie i obecnie najważniejsze złoża złota znajdują się w RPA (Witwatersrand), Australii (Kalgoorlie, Bendigo), USA (Nevada, Kalifornia, Alaska), Rosji (Ural, Syberia), Kanadzie (Ontario, Quebec), Chinach i Peru. W Europie znaczące okazy pochodzą z Rumunii (Rosia Montană), gdzie znajdowano piękne formy krystaliczne. W Polsce śladowe ilości złota występują w Sudetach (okolice Złotoryi, Głuchołazów) oraz w piaskach rzecznych Dolnego Śląska.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione przez kolekcjonerów są dobrze wykształcone, ostre kryształy złota, co jest dużą rzadkością. Szczególnie poszukiwane są formy szkieletowe (ośmiościany) oraz wyraziste agregaty dendrytyczne ("paprotki"). Atrakcyjność okazu podnosi jego asocjacja z białą, krystaliczną matrycą kwarcową, która tworzy kontrast dla żółtej barwy metalu. Duże, estetyczne samorodki o ciekawej formie również osiągają wysokie ceny, często przewyższające wartość zawartego w nich kruszcu. ## Popularne stanowiska Klasyczne, wysoko cenione okazy krystalicznego złota pochodzą z historycznych lokalizacji w Kalifornii (hrabstwa Mariposa, Nevada, Placer), zwłaszcza z kopalni Red Ledge, Eagle's Nest czy Colorado Quartz. Równie słynne są dendrytyczne i krystaliczne złota z Rumunii (Rosia Montană, dawniej Verespatak). W ostatnich latach rynek zdominowały spektakularne, krystaliczne okazy z Wenezueli (np. z rejonu Ikabaru) oraz z Brazylii.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy złota są chemicznie obojętne i można je bezpiecznie czyścić. Do usuwania luźnych zanieczyszczeń wystarczy ciepła woda z mydłem i miękka szczoteczka. W przypadku okazów zrośniętych z kwarcem, do usunięcia nalotów tlenków żelaza można użyć roztworu kwasu szczawiowego, jednak należy zachować ostrożność. Zawsze należy dokładnie wypłukać okaz w wodzie destylowanej po użyciu jakichkolwiek chemikaliów. ## Czego unikać Złoto jest bardzo miękkie i podatne na zarysowania, dlatego należy unikać kontaktu z twardszymi minerałami i narzędziami. Mimo odporności chemicznej, reaguje z wodą królewską (mieszaniną kwasu solnego i azotowego) oraz z rtęcią, tworząc amalgamat. Należy unikać kontaktu z tymi substancjami. ## Przechowywanie Ze względu na miękkość, okazy złota, zwłaszcza delikatne formy krystaliczne i dendrytyczne, powinny być przechowywane osobno, w wyściełanych pudełkach lub na miękkich podstawkach. Chronić przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Nie wymaga specjalnej ochrony przed światłem czy wilgocią.