Gianellaite
Wzór chemiczny: [(N<sup>3-</sup>Hg<sup>2+</sup><sub>2</sub>)<sub>2</sub>](S<sup>6+</sup>O<sub>4</sub>)(H<sub>2</sub>O)<sub><i>x</i></sub>
Gianellait to bardzo rzadki siarczan azotku rtęci, tworzący charakterystyczne, sześcienne kryształy o intensywnie kanarkowożółtej barwie.
Opis
## Charakterystyka Gianellait jest minerałem wtórnym z grupy siarczanów, chemicznie klasyfikowanym jako siarczan azotku rtęci. Występuje w postaci dobrze wykształconych, ostrych kryształów o pokroju sześciennym, które mogą osiągać do 2 mm wielkości. Rzadziej tworzy skupienia ziarniste lub naloty. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest intensywna, kanarkowożółta lub bladożółta barwa oraz silny, diamentowy połysk, nadający kryształom żywy wygląd. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo miękki, o twardości wynoszącej 3 w skali Mohsa. Charakteryzuje się dużą gęstością, około 7,18 g/cm³, co jest typowe dla minerałów zawierających rtęć. Jest przezroczysty do przeświecającego. Nie wykazuje łupliwości, a jego przełam jest muszlowy. ## Barwy i odmiany Gianellait występuje w jednolitych odcieniach żółci, od bladożółtej po intensywnie kanarkową. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Minerał został opisany po raz pierwszy w 1972 roku przez Eugene E. Foorda, Willarda L. Robertsa i George’a R. Rappa Jr. Nazwa honoruje Vincenta Paula Gianellę (1886–1974), profesora geologii w Mackay School of Mines (Uniwersytet Nevady w Reno), w uznaniu jego wkładu w badania geologii Nevady, a zwłaszcza złóż rtęci w rejonie Terlingua w Teksasie, gdzie minerał ten został odkryty. ## Zastosowania Ze względu na swoją ekstremalną rzadkość, toksyczność oraz niestabilność, gianellait nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania naukowego oraz jest cenionym nabytkiem w zaawansowanych kolekcjach minerałów systematycznych i rzadkich.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne gianellaitu to jego kanarkowożółta barwa, sześcienna forma kryształów, diamentowy połysk oraz bardzo duża gęstość. Ważnym wskaźnikiem jest również jego parageneza – współwystępowanie z innymi, rzadkimi minerałami rtęci w specyficznym środowisku geologicznym. ## Odróżnianie od podobnych Gianellait można pomylić z **siarką rodzimą**, która ma podobną barwę, lecz znacznie niższą gęstość, inny pokrój kryształów (rombowy) i jest bardziej miękka. Od innych wtórnych minerałów rtęci, takich jak **terlinguaite** czy **eglestonite**, odróżnia go przede wszystkim regularny (sześcienny) układ krystalograficzny i charakterystyczny, czysty żółty kolor. ## Formy kryształów Gianellait krystalizuje niemal wyłącznie w formie prostych sześcianów {100}. Kryształy są zazwyczaj małe, ale dobrze wykształcone, często narastające na innych minerałach, zwłaszcza na kalomelu lub cynobrze.
Środowisko geologiczne
## Geneza Gianellait jest minerałem wtórnym, powstającym w strefie utleniania złóż rtęci. Tworzy się w warunkach niskotemperaturowych, blisko powierzchni ziemi, w wyniku przeobrażenia cynobru (HgS) pod wpływem roztworów hydrotermalnych w środowisku zasadowym. ## Asocjacje mineralne Minerał ten występuje w towarzystwie innych minerałów rtęci. Najczęściej współwystępuje z cynobrem, rtęcią rodzimą, kalomelem, eglestonitem, terlinguaitem, montroydytem oraz hanawaltytem. ## Lokalizacje Najważniejszym i klasycznym miejscem występowania gianellaitu jest jego lokalizacja typowa – kopalnia Mariposa w dystrykcie Terlingua, w hrabstwie Brewster w Teksasie (USA). Znany jest również z kilku innych miejsc na świecie, w tym z złoża Clear Creek w hrabstwie San Benito w Kalifornii (USA).
Rzadkość
Bardzo rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy gianellaitu to te z ostrymi, dobrze wykształconymi sześciennymi kryształami o intensywnej, kanarkowożółtej barwie i silnym połysku. Duże znaczenie ma wielkość kryształów oraz ich umiejscowienie na kontrastującym podłożu (matrycy), na przykład na białym kalomelu. Okazy bez uszkodzeń, z wyraźnie widoczną formą krystaliczną, osiągają najwyższą wartość kolekcjonerską. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej poszukiwane przez kolekcjonerów są okazy pochodzące z lokalizacji typowej – kopalni w rejonie Terlingua w Teksasie. Materiał z tego miejsca jest uważany za światowy standard dla tego minerału.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy gianellaitu należy czyścić wyłącznie na sucho, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Należy unikać jakiegokolwiek kontaktu z wodą, która może uszkodzić minerał. Czyszczenie ultradźwiękowe lub chemiczne jest absolutnie zabronione. ## Czego unikać Gianellait jest **ekstremalnie toksyczny** ze względu na wysoką zawartość rtęci. Należy unikać wdychania pyłu i bezpośredniego kontaktu ze skórą. Po każdym kontakcie z minerałem należy dokładnie umyć ręce. Jest również wrażliwy na światło, pod wpływem którego może ciemnieć, dlatego należy chronić go przed długotrwałą ekspozycją na promienie słoneczne i intensywne oświetlenie. Należy unikać wilgoci i wysokiej temperatury. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w szczelnym, zamykanym pojemniku (np. typu "membrane box"), w ciemnym i suchym miejscu. Pojemnik powinien być wyraźnie oznaczony jako materiał toksyczny. Przechowywać z dala od dzieci i zwierząt.