Gartrellite

Wzór chemiczny: Pb<sup>2+</sup>Cu<sup>2+</sup>Fe<sup>3+</sup>(As<sup>5+</sup>O<sub>4</sub>)<sub>2</sub>(OH)·H<sub>2</sub>O

Gartrellit to rzadki minerał wtórny z grupy tsumcoritu, tworzący mikroskopijne, żółtozielone kryształy i naloty w strefach utleniania złóż kruszcowych.

## Charakterystyka Gartrellit jest uwodnionym arsenianem ołowiu, miedzi i żelaza, należącym do grupy tsumcoritu. Występuje najczęściej w postaci bardzo drobnych, promienistych lub sferulitycznych agregatów, a także jako ziemiste naloty i powłoki na innych minerałach. Pojedyncze kryształy są niezwykle małe, zwykle o wielkości poniżej 0.1 mm, i mają pokrój tabliczkowy lub listewkowy. Ze względu na swój mikroskopijny rozmiar, jest to minerał ceniony głównie przez wyspecjalizowanych kolekcjonerów (mikromonterów). ## Właściwości fizyczne Kryształy gartrellitu wykazują szklisty lub lekko diamentowy połysk. Minerał jest przeświecający. Jego twardość w skali Mohsa wynosi około 4.5, a gęstość jest wysoka, co jest typowe dla minerałów zawierających ołów, i wynosi około 5.25 g/cm³. ## Barwy i odmiany Minerał ten charakteryzuje się żywymi barwami, od żółtej, przez żółtozieloną, do zielonej. Nie wyróżnia się jego odmian handlowych ani barwnych. ## Historia i nazwa Nazwa gartrellitu pochodzi od nazwiska Bena Gartrella (ur. 1951), australijskiego chemika i kolekcjonera minerałów, który jako pierwszy znalazł ten minerał w kopalni Ashburton Downs w Australii Zachodniej. Minerał został opisany i zatwierdzony przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w 1989 roku. Jest on produktem wietrzenia minerałów pierwotnych, takich jak galena, chalkopiryt i arsenopiryt. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i mikroskopijne rozmiary, gartrellit nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Ma znaczenie wyłącznie naukowe i kolekcjonerskie.

Właściwości

Twardość Mohsa
4.5
Połysk
Vitreous to Adamantine
Rysa
Pale yellow
Gęstość
5.25
Łupliwość
Perfect on {001}
Przełam
Uneven
Przezroczystość
Translucent
Układ krystaliczny
Triclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Identyfikacja gartrellitu w warunkach amatorskich jest praktycznie niemożliwa ze względu na mikroskopijny rozmiar kryształów. Rozpoznanie opiera się na charakterystycznej żółtozielonej barwie, promienistych agregatach i współwystępowaniu z innymi arsenianami w strefach utleniania. Pewna identyfikacja wymaga zaawansowanych metod analitycznych, takich jak spektroskopia EDS lub dyfrakcja rentgenowska (XRD). ## Odróżnianie od podobnych Można go pomylić z wieloma innymi wtórnymi arsenianami o podobnych barwach, takimi jak agardyt, olivenit, mimetesyt czy inne minerały z grupy tsumcoritu (np. tsumcorit, helmutwinklerit). Odróżnienie od nich bez specjalistycznego sprzętu jest niemożliwe. Gartrellit wyróżnia się unikalnym składem chemicznym, zawierającym jednocześnie ołów, miedź i żelazo. ## Formy kryształów Gartrellit tworzy bardzo małe, tabliczkowe lub listewkowe kryształy, które najczęściej występują w postaci promienistych, kulistych lub sferulitycznych agregatów. Spotykany jest również w formie ziemistych nalotów i skorup.

Środowisko występowania

## Geneza Gartrellit jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (tzw. czapach żelaznych) polimetalicznych złóż kruszcowych. Tworzy się w wyniku wietrzenia i przeobrażeń pierwotnych minerałów zawierających ołów, miedź, żelazo i arsen, takich jak galena, chalkopiryt i arsenopiryt, w warunkach niskiej temperatury i ciśnienia. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi wtórnymi arsenianami i siarczanami. Do najczęstszych minerałów towarzyszących należą: beudantyt, segnitit, duftyt, bayldonit, mimetesyt, olivenit, anglesyt, cerusyt, goethyt i kwarc. ## Lokalizacje Najważniejsze i najbardziej znane stanowiska gartrellitu na świecie to m.in. kopalnia Tsumeb w Namibii, skąd pochodzą jedne z najlepszych okazów; Ashburton Downs w Australii Zachodniej (lokalizacja typowa); kopalnia Clara w Schwarzwaldzie w Niemczech; Lavrion w Grecji oraz kilka lokalizacji w Kornwalii w Wielkiej Brytanii.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Dla kolekcjonerów gartrellitu najważniejszymi kryteriami są: wielkość i wykształcenie kryształów (choć zawsze są one mikroskopijne), intensywność i czystość barwy (preferowane są żywe, żółtozielone odcienie) oraz bogactwo i estetyka agregatów na matrycy skalnej. Bardzo cenione są okazy, na których gartrellit tworzy dobrze zdefiniowane, promieniste rozetki lub kuliste skupienia. Ważna jest również asocjacja z innymi rzadkimi minerałami wtórnymi. ## Popularne stanowiska Najbardziej poszukiwane przez kolekcjonerów okazy gartrellitu pochodzą z kopalni Tsumeb w Namibii, która słynie z wyjątkowej jakości i różnorodności minerałów wtórnych. Wysoko cenione są również okazy z niemieckiej kopalni Clara oraz z greckiego Lavrion, gdzie gartrellit tworzy estetyczne kompozycje z innymi arsenianami.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy gartrellitu należy czyścić bardzo ostrożnie, najlepiej używając sprężonego powietrza do usuwania kurzu. Ze względu na mikroskopijny rozmiar kryształów i ich kruchość, należy unikać kontaktu mechanicznego, w tym czyszczenia szczoteczkami. Jeśli konieczne jest użycie płynu, zaleca się stosowanie wyłącznie wody destylowanej lub alkoholu izopropylowego w myjce ultradźwiękowej z dużą ostrożnością. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z kwasami i innymi agresywnymi chemikaliami, które mogą uszkodzić minerał. Gartrellit jest minerałem wtórnym i może być wrażliwy na zmiany wilgotności oraz temperatury. Nie należy go podgrzewać ani wystawiać na długotrwałe działanie silnego światła. ## Przechowywanie Okazy z gartrellitem, zwłaszcza te mikroskopijne (tzw. micromounts), powinny być przechowywane w specjalistycznych, zamykanych pudełkach, które chronią je przed kurzem, uszkodzeniami mechanicznymi i nagłymi zmianami otoczenia. Etykieta z dokładną lokalizacją jest kluczowa dla wartości okazu.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej