Gahnite

Wzór chemiczny: Zn₂+Al₂O₄

Gahnit to rzadki minerał z grupy spineli, wyróżniający się najczęściej ciemnozieloną barwą i występowaniem w formie dobrze wykształconych, ośmiościennych kryształów.

## Charakterystyka Gahnit jest tlenkiem cynku i glinu należącym do grupy spineli. Tworzy roztwory stałe z spinelem właściwym (MgAl₂O₄) i hercynitem (FeAl₂O₄). Najczęściej spotykany jest w formie dobrze wykształconych, ośmiościennych kryształów, rzadziej dwunastościanów rombowych. Kryształy bywają prążkowane. Występuje również w postaci zaokrąglonych ziaren i skupień ziarnistych lub masywnych. ## Właściwości fizyczne Gahnit jest minerałem twardym, jego twardość w skali Mohsa wynosi 7.5 do 8. Ma szklisty połysk i jest zazwyczaj przeświecający do nieprzezroczystego, rzadko w pełni przezroczysty. Gęstość waha się od 4.0 do 4.62 g/cm³, w zależności od zawartości żelaza i innych pierwiastków. ## Barwy i odmiany Typowa barwa gahnitów to ciemnozielona, niebieskozielona, żółta, brązowa lub czarna. Rzadko bywa bezbarwny, szary lub niebieskofioletowy. Ciemne zabarwienie często wynika z domieszek żelaza. Odmiana bogata w cynk, o niebieskiej barwie, pochodząca z Franklin w New Jersey, bywa nazywana "dysluitem". ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od nazwiska szwedzkiego chemika Johana Gottlieba Gahna (1745-1818), który odkrył pierwiastek mangan i jako pierwszy uzyskał metaliczny cynk. Minerał został opisany po raz pierwszy w 1807 roku na podstawie okazów ze złoża Falun w Szwecji. ## Zastosowania Gahnit jest głównie minerałem interesującym dla kolekcjonerów. Ze względu na swoją twardość i rzadkość występowania, przezroczyste, czysto zabarwione kryształy mogą być okazjonalnie fasetowane i używane jako kamienie szlachetne. Nie ma znaczącego zastosowania przemysłowego.

Właściwości

Twardość Mohsa: 7.5-8
Połysk: Szklisty
Rysa: Szara do zielonkawej
Gęstość: 4.0-4.62
Łupliwość: Niedoskonała wg {111}
Przełam: Muszlowy do nierównego
Przezroczystość: Przezroczysty do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny: Regularny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną gahitu jest jego charakterystyczna forma kryształów - niemal zawsze są to ostre, dobrze wykształcone ośmiościany. W połączeniu z dużą twardością (rysuje kwarc), szklistym połyskiem i najczęściej ciemnozieloną barwą, pozwala to na jego stosunkowo pewną identyfikację. Nie wykazuje magnetyzmu. ## Odróżnianie od podobnych Najtrudniejszy do odróżnienia jest od innych spineli, zwłaszcza od ciemnozielonego pleonastu (odmiana spinelu właściwego) i hercynitu. Bez zaawansowanych analiz chemicznych (np. EDS) rozróżnienie członków grupy spineli bywa niemożliwe. Od magnetytu odróżnia go brak magnetyzmu i jaśniejsza rysa. Od granatów (np. andradytu) odróżnia go forma krystaliczna (ośmiościany vs dwunastościany/dwudziestoczterościany) i często inny odcień zieleni. ## Formy kryształów Gahnit krystalizuje w układzie regularnym, tworząc niemal wyłącznie kryształy o pokroju ośmiościennym (oktaedrycznym). Rzadziej spotyka się modyfikacje w postaci ścian dwunastościanu rombowego. Kryształy często występują jako bliźniaki, zgodnie z tzw. prawem spinelowym, gdzie dwa ośmiościany są zrośnięte wzdłuż jednej ze ścian.

Środowisko występowania

## Geneza Gahnit powstaje w różnorodnych warunkach geologicznych. Najczęściej spotykany jest w skałach metamorficznych, takich jak skarny, gnejsy i łupki, powstałych w wyniku metamorfizmu osadów bogatych w cynk. Występuje również w granitach i pegmatytach granitowych, gdzie krystalizuje z resztkowych, bogatych w cynk fluidów. Rzadziej spotyka się go w złożach kruszców metali, zwłaszcza w złożach siarczkowych typu VMS (Volcanogenic Massive Sulfide), które uległy metamorfizmowi. ## Asocjacje mineralne W pegmatytach granitowych gahnit współwystępuje z kwarcem, skaleniami, muskowitem, berylem, kolumbitem i kasyterytem. W skałach metamorficznych jego typowymi minerałami towarzyszącymi są kalcyt, diopsyd, franklinit, willemit, rodochrozyt i granaty. W złożach siarczkowych często towarzyszy mu sfaleryt, galena i chalkopiryt. ## Lokalizacje Klasyczna lokalizacja, z której opisano minerał, to kopalnia w Falun w Szwecji. Znaczące okazy pochodzą z kopalni cynku w Franklin i Sterling Hill w New Jersey (USA), gdzie występuje w asocjacji z franklinitem i willemitem. Inne ważne stanowiska to m.in. Broken Hill w Australii (duże, dobrze wykształcone kryształy), rejon pegmatytów Minas Gerais w Brazylii, a także liczne wystąpienia w Nigerii, Rosji (Ural), Niemczech i we Włoszech.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są duże, ostro zakończone, nieuszkodzone kryształy o pokroju idealnego ośmiościanu. Wysoko oceniane są okazy o intensywnej, czystej barwie - zwłaszcza zielonej, niebieskiej lub rzadziej żółtej. Przezroczystość znacznie podnosi wartość minerału. Atrakcyjne są również kompozycje, w których dobrze wykształcony kryształ gahitu jest osadzony w kontrastującej matrycy skalnej (np. w białym kalcycie lub kwarcu). ## Popularne stanowiska Za najlepsze na świecie uchodzą okazy z Broken Hill w Nowej Południowej Walii (Australia), skąd pochodzą duże, czarne, błyszczące ośmiościany. Historycznie ważne i wciąż poszukiwane są okazy z Franklin w New Jersey (USA), często o nietypowej niebieskiej barwie. Dobrej jakości kryształy pochodzą również z pegmatytów w Brazylii i Nigerii.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy gahitu można bezpiecznie czyścić za pomocą ciepłej wody z mydłem i miękkiej szczoteczki. Można również używać myjek ultradźwiękowych, ale z ostrożnością, zwłaszcza w przypadku okazów z inkluzjami lub spękaniami. ## Czego unikać Gahnit jest minerałem twardym i chemicznie stabilnym, odpornym na większość kwasów. Należy jednak unikać gwałtownych zmian temperatury, które teoretycznie mogą powodować pęknięcia wewnątrz kryształów (szok termiczny). ## Przechowywanie Jako minerał o dużej twardości, gahnit może rysować inne, bardziej miękkie minerały. Zaleca się przechowywanie go w osobnych pudełkach lub woreczkach, aby uniknąć uszkodzenia innych okazów w kolekcji. Jest odporny na działanie światła i wilgoci.