Gadolinite-(Y)

Wzór chemiczny: Fe<sup>2+</sup>Be<sub>2</sub>Y<sub>2</sub>(SiO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>O<sub>2</sub>

Gadolinit-(Y) to stosunkowo rzadki krzemian itru, żelaza i berylu, ceniony przez kolekcjonerów za dobrze wykształcone, czarne kryształy.

## Charakterystyka Gadolinit-(Y) jest minerałem należącym do grupy gadolinitu, będącym krzemianem itru, żelaza i berylu. Tworzy zazwyczaj pryzmatyczne, dobrze wykształcone kryształy o niemal kwadratowym przekroju, zakończone piramidami. Często występuje w formie ziarnistych lub masywnych skupień, wrośniętych w skałę macierzystą, głównie w pegmatytach granitowych. Jego powierzchnia bywa matowa lub pokryta brązową, cienką warstwą produktów wietrzenia, jednak świeży przełam ukazuje intensywny, szklisty lub żywiczny połysk. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się znaczną twardością, wynoszącą 6.5-7 w skali Mohsa, co czyni go odpornym na zarysowania. Jest stosunkowo gęsty, z gęstością w zakresie 4.0-4.7 g/cm³. Jest kruchy, a jego przełam ma charakter muszlowy do nierównego. Gadolinit-(Y) jest zazwyczaj nieprzezroczysty, rzadziej przeświecający w cienkich odłamkach. Niektóre okazy mogą wykazywać słabą promieniotwórczość z powodu obecności pierwiastków ziem rzadkich, w tym toru i uranu, które podstawiają itr. ## Barwy i odmiany Dominującą barwą gadolinitu-(Y) jest czerń, czasami z odcieniem zielonkawym lub brązowawym. W cienkich odłamkach może przeświecać na zielono lub brązowo. Nie wyróżnia się nazwanych odmian barwnych ani handlowych. Zmienność barwy jest niewielka i zależy głównie od domieszek chemicznych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału honoruje fińskiego chemika i mineraloga Johana Gadolina, który w 1792 roku jako pierwszy wyizolował tlenek itru właśnie z próbki tego minerału, pochodzącej z pegmatytu w Ytterby w Szwecji. Przyrostek "-(Y)" został dodany w 1987 roku przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w celu wskazania itru (Y) jako dominującego pierwiastka ziem rzadkich w jego składzie chemicznym, odróżniając go od gadolinitu-(Ce). ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i często niewielkie nagromadzenia, gadolinit-(Y) nie ma znaczenia przemysłowego jako źródło itru czy innych pierwiastków ziem rzadkich. Jego głównym zastosowaniem jest rola okazu kolekcjonerskiego oraz obiektu badań naukowych w dziedzinie mineralogii i geochemii.

Właściwości

Twardość Mohsa
6.5-7
Połysk
Vitreous to Greasy
Rysa
Greenish-grey
Gęstość
4.0-4.7
Łupliwość
Indistinct on {100}
Przełam
Conchoidal to Uneven
Przezroczystość
Translucent to Opaque
Układ krystaliczny
Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Cechami charakterystycznymi gadolinitu-(Y) są jego czarna barwa, silny szklisty lub żywiczny połysk na świeżym przełamie oraz typowe, pryzmatyczne kryształy. Minerał jest stosunkowo ciężki i twardy. Często występuje w asocjacji z innymi minerałami pegmatytowymi, takimi jak skalenie, kwarc, miki i inne minerały ziem rzadkich. ## Odróżnianie od podobnych Czarne kryształy gadolinitu-(Y) mogą być mylone z turmalinem (schörl), allanitem, fergusonitem czy samarskitem. Od schörlu odróżnia go większa gęstość i brak charakterystycznego dla turmalinu prążkowania na ścianach pryzmatów. Od allanitu, który często ma podobny pokrój i występowanie, odróżnia go zwykle bardziej szklisty połysk i zielonkawoszara rysa (allanit ma rysę szarą do brązowej). Fergusonit i samarskit mają zazwyczaj wyższą gęstość i często są silniej radioaktywne. Pewne rozróżnienie wymaga zaawansowanych analiz chemicznych (EDS/WDS). ## Formy kryształów Kryształy gadolinitu-(Y) są jednoskośne, ale często wykazują pseudo-ortorombowy lub pseudo-tetragonalny wygląd. Najczęściej tworzą proste, wydłużone pryzmaty o niemal kwadratowym przekroju, zakończone prostymi ścianami piramid. Występują również w formie skupień ziarnistych, nieregularnych mas oraz jako wrosłe, słabo wykształcone kryształy w skale.

Środowisko występowania

## Geneza Gadolinit-(Y) jest minerałem typowym dla pegmatytów granitowych i syenitowych, zwłaszcza tych wzbogaconych w pierwiastki ziem rzadkich. Powstaje w późnych stadiach krystalizacji magmy, w warunkach wysokiej koncentracji pierwiastków niekompatybilnych, takich jak itr, beryl i inne metale ziem rzadkich. Rzadziej spotykany jest w żyłach alpejskich lub jako minerał akcesoryczny w niektórych granitach. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z kwarcem (zwłaszcza dymnym), mikroklinem, albitem, biotytem i muskowitem. Charakterystyczna jest jego asocjacja z innymi minerałami ziem rzadkich, takimi jak allanit-(Ce), monacyt, ksenotym, fergusonit, euksenit, a także z fluorytem, cyrkonem, topazem i berylem. ## Lokalizacje Historycznie najważniejszą lokalizacją jest Ytterby w Szwecji, gdzie minerał został odkryty. Inne znaczące stanowiska na świecie to pegmatyty w Norwegii (Iveland, Evje, Kragerø, Froland), USA (Teksas - Baringer Hill; Kolorado - White Cloud Pegmatite; Arizona), a także w Rosji (Ural), Kazachstanie, Japonii i we Włoszech (Baveno).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są ostre, dobrze wykształcone, wolnostojące kryształy o gładkich, błyszczących ścianach. Wysoko oceniane są okazy z wyraźnym zakończeniem piramidalnym. Pożądane są również kryształy wrośnięte w kontrastującą matrycę skalną, na przykład w jasnym skaleniu lub kwarcu. Rozmiar ma znaczenie - duże, kilkucentymetrowe kryształy są rzadkie i poszukiwane. Okazy z klasycznych, historycznych lokalizacji, jak Ytterby czy norweskie pegmatyty, mają dodatkową wartość. ## Popularne stanowiska Dla kolekcjonerów najbardziej pożądane okazy pochodzą z klasycznych norweskich lokalizacji, takich jak Iveland i Evje, które dostarczyły wielu ostrych, dużych kryształów. Słynne są również okazy z Baringer Hill w Teksasie (obecnie pod wodą) oraz z pegmatytów w Kolorado. Historyczne okazy ze Szwecji (Ytterby) są rzadkością na rynku i mają głównie wartość historyczną.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy gadolinitu-(Y) należy czyścić ostrożnie, używając miękkiej szczoteczki i wody destylowanej. Można stosować delikatne mydło, ale należy je dokładnie spłukać. Do usuwania uporczywych zabrudzeń można użyć myjki ultradźwiękowej, ale z zachowaniem ostrożności, zwłaszcza w przypadku okazów z pęknięciami lub na kruchej matrycy. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami, które mogą uszkodzić powierzchnię minerału. Mimo stosunkowo wysokiej twardości, gadolinit jest kruchy i wrażliwy na uderzenia mechaniczne. Długotrwała ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne nie jest zalecana, chociaż nie powoduje ona blaknięcia. ## Przechowywanie Okazy najlepiej przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, aby uniknąć zarysowań i uszkodzeń mechanicznych. Ze względu na potencjalną, choć zazwyczaj niską, radioaktywność, zaleca się przechowywanie większych lub licznych okazów w dobrze wentylowanym pomieszczeniu i unikanie trzymania ich w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca stałego przebywania (np. na biurku czy przy łóżku).

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej