Friedelite

Wzór chemiczny: Mn²⁺₈Si₆O₁₅(OH)₁₀

Friedelit to rzadki krzemian manganu, tworzący tabliczkowe lub kuliste kryształy o charakterystycznej czerwonobrązowej barwie i żywicznym połysku.

## Charakterystyka Friedelit jest uwodnionym krzemianem manganu z grupy piroksmangitu, chemicznie spokrewnionym z takimi minerałami jak rodonit czy piroksmangit. Tworzy charakterystyczne, dobrze wykształcone kryształy o pokroju tabliczkowym, często zebrane w rozetowe lub promieniste agregaty. Występuje również w formie skupień kulistych, włóknistych lub masywnych. Jego wygląd jest bardzo typowy, a połysk na świeżych powierzchniach przełamu jest wyraźnie żywiczny do szklistego. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością w zakresie 4.5-5 w skali Mohsa, co czyni go stosunkowo miękkim. Jego gęstość wynosi około 3.17-3.26 g/cm³. Jest kruchy, a jego kryształy wykazują doskonałą łupliwość w jednym kierunku. Przezroczystość waha się od przezroczystej w cienkich odłamkach do przeświecającej w większych masach. ## Barwy i odmiany Dominującą barwą friedelitu jest czerwonawa, pomarańczowoczerwona i czerwonobrązowa. Spotykane są także okazy różowe, brązowe, a nawet bezbarwne. Zazwyczaj barwa jest rozłożona równomiernie, choć w niektórych agregatach może wykazywać pewną strefowość. Nie wyróżnia się nazwanych odmian barwnych czy handlowych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od nazwiska Charlesa Friedela (1832-1899), francuskiego chemika i mineraloga z Sorbony w Paryżu, który był również kuratorem kolekcji minerałów w École des Mines. Minerał został opisany po raz pierwszy w 1876 roku przez Émile'a Bertrand'a na podstawie okazów znalezionych w kopalni Adervielle w Pirenejach we Francji. ## Zastosowania Friedelit nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Jest ceniony wyłącznie jako minerał kolekcjonerski ze względu na swoją rzadkość, atrakcyjną barwę i dobrze wykształcone formy kryształów.

Właściwości

Twardość Mohsa
4-5
Barwa
Tan, brown, red, "beef steak" red-brown, dark brown
Połysk
Resinous to vitreous
Rysa
White
Gęstość
3.04
Łupliwość
{0001}
Przełam
Sub-Conchoidal
Przezroczystość
Transparent,Translucent
Układ krystaliczny
Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne friedelitu to jego charakterystyczna czerwonobrązowa lub pomarańczowoczerwona barwa, żywiczny połysk oraz typowe formy występowania - tabliczkowe kryształy, często w rozetowych lub kulistych agregatach. Doskonała łupliwość w jednym kierunku jest również ważną wskazówką. ## Odróżnianie od podobnych Friedelit bywa mylony z rodonitem i rodochrozytem. Od rodonitu różni się niższą twardością (rodonit 5.5-6.5) i często bardziej żywicznym połyskiem. Rodochrozyt jest znacznie bardziej miękki (twardość 3.5-4), reaguje z kwasami i rzadko tworzy tabliczkowe kryształy, preferując formy romboedryczne lub skupienia kuliste. Eudialit, choć podobny barwą, występuje w zupełnie innym środowisku geologicznym (syenity nefelinowe) i ma wyższą twardość. ## Formy kryształów Kryształy friedelitu są zazwyczaj tabliczkowe, o heksagonalnym lub pseudoheksagonalnym zarysie. Często tworzą wachlarzowate, promieniste lub rozetowe agregaty. Występuje także w postaci skupień sferulitycznych (kulistych), włóknistych, ziarnistych i masywnych.

Środowisko występowania

## Geneza Friedelit jest minerałem powstającym w wyniku procesów metamorficznych lub metasomatycznych w złożach manganu. Tworzy się w warunkach stosunkowo niskich temperatur i ciśnień, często w żyłach przecinających złoża rud manganu lub w skarnach manganowych. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi minerałami manganu, takimi jak rodochrozyt, hausmanit, tefroit, rodonit, pirochroityt, a także z kalcytem, barytem i franklinitem (w złożu Franklin). ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne lokalizacje friedelitu to kopalnia Adervielle w dolinie Louron w Pirenejach (Francja) - miejsce odkrycia. Znakomite okazy pochodzą ze złoża Franklin w New Jersey (USA), gdzie tworzy piękne kryształy z franklinitem. Inne znane stanowiska to Harstigen i Långban w Szwecji, kopalnia Wessels w Kuruman (RPA) oraz Broken Hill w Australii.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi kryształami o intensywnej, pomarańczowoczerwonej barwie. Wysoko oceniane są rozetowe agregaty przezroczystych kryształów, a także estetyczne kompozycje z minerałami towarzyszącymi, zwłaszcza z białym kalcytem lub czarnym franklinitem, które tworzą atrakcyjny kontrast. Wielkość kryształów i brak uszkodzeń mechanicznych znacząco podnoszą wartość okazu. ## Popularne stanowiska Najsłynniejsze i najbardziej pożądane okazy kolekcjonerskie pochodzą z historycznego złoża Franklin w New Jersey, USA. Dostarczało ono okazów o wyjątkowej jakości i barwie. Klasyczne, choć rzadsze, są również okazy z miejsca typowego we Francji (Adervielle) oraz ze szwedzkich kopalń w Långban i Harstigen. W ostatnich latach na rynku pojawiły się także interesujące okazy z Republiki Południowej Afryki.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy friedelitu należy czyścić bardzo ostrożnie, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można użyć wody destylowanej, ale należy unikać długotrwałego moczenia. Należy go natychmiast i dokładnie osuszyć. ## Czego unikać Friedelit jest wrażliwy na działanie kwasów, które mogą go uszkodzić. Należy unikać kontaktu z wszelkimi chemikaliami domowymi i laboratoryjnymi. Minerał jest stosunkowo miękki i kruchy, dlatego trzeba chronić go przed uderzeniami i zarysowaniem. Nie należy go podgrzewać ani wystawiać na nagłe zmiany temperatury. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, z dala od twardszych minerałów, które mogłyby je porysować. Ze względu na doskonałą łupliwość, należy unikać nacisku i wibracji. Ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne nie jest zalecana, choć nie ma dowodów na jego blaknięcie.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej