Forsterite

Wzór chemiczny: Mg₂SiO₄

Forsteryt to bogaty w magnez minerał z grupy oliwinów, ceniony za swoje dobrze wykształcone, często przezroczyste kryształy o charakterystycznej zielonej barwie.

## Charakterystyka Forsteryt jest krzemianem magnezu i skrajnym, bogatym w magnez ogniwem szeregu izomorficznego oliwinów, którego drugi kraniec stanowi bogaty w żelazo fajalit (Fe₂SiO₄). Czysty forsteryt jest bezbarwny, jednak domieszki żelaza, powszechne w warunkach naturalnych, nadają mu charakterystyczne odcienie zieleni - od jasnozielonego, przez oliwkowy, po żółtozielony. Tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym lub krótkosłupowym, często o wyraźnie prążkowanych ścianach. Występuje również w formie ziarnistych lub masywnych skupień. Jest ważnym minerałem skałotwórczym, stanowiąc kluczowy składnik wielu skał magmowych (np. perydotytów, dunitów) i metamorficznych (marmurów dolomitowych). ## Właściwości fizyczne Kryształy forsterytu charakteryzują się szklistym połyskiem i znaczną twardością, wynoszącą 7 w skali Mohsa, co czyni go minerałem odpornym na zarysowania. Jest zazwyczaj przezroczysty do przeświecającego. Jego gęstość wynosi około 3.2-3.3 g/cm³, wzrastając wraz z zawartością żelaza w strukturze. ## Barwy i odmiany Najbardziej znaną i cenioną gemmologiczną odmianą forsterytu jest perydot. Nazwa ta odnosi się do przezroczystych kryształów o pięknej, oliwkowozielonej lub szmaragdowozielonej barwie, warunkowanej obecnością jonów żelaza(II). Czysty, bezbarwny forsteryt jest w naturze rzadkością. W zależności od ilości i stopnia utlenienia domieszek, barwa może wahać się od żółtej, przez różne odcienie zieleni, aż po brązowawą. ## Historia i nazwa Nazwa forsteryt została nadana w 1824 roku przez francuskiego mineraloga Armanda Lévy'ego na cześć angielskiego bankiera, kolekcjonera i handlarza minerałami Adolaria Jacoba Forstera (1739-1806). Minerał ten był jednak znany i wykorzystywany od starożytności pod nazwą perydot. ## Zastosowania Przezroczyste i pięknie zabarwione kryształy forsterytu (perydoty) są cenionym kamieniem szlachetnym, wykorzystywanym w jubilerstwie do wyrobu biżuterii. Ze względu na wysoką temperaturę topnienia, forsteryt ma również zastosowania przemysłowe jako materiał ogniotrwały w odlewnictwie i przemyśle stalowym. Jest także obiektem zainteresowania naukowego jako kluczowy minerał budujący górny płaszcz Ziemi.

Właściwości

Twardość Mohsa
7
Barwa
Green, pale yellow or white.
Połysk
Vitreous
Rysa
White
Gęstość
3.275
Łupliwość
Perfect on {010} imperfect on {100}
Przełam
Conchoidal
Przezroczystość
Transparent,Translucent
Układ krystaliczny
Orthorhombic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Forsteryt najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznej oliwkowozielonej barwie, szklistym połysku i stosunkowo dużej twardości (rysuje szkło). Występuje często w postaci ziarnistych skupień w ciemnych skałach magmowych lub jako pojedyncze, dobrze wykształcone kryształy w marmurach. Nie wykazuje fluorescencji w świetle UV. ## Odróżnianie od podobnych Forsteryt (perydot) bywa mylony z innymi zielonymi minerałami. Od diopsydu i epidotu odróżnia go najczęściej pokrój kryształów i wyższa twardość. Może przypominać zielony turmalin (verdelit), który jednak często wykazuje silniejszy pleochroizm i ma inny, bardziej słupkowy pokrój kryształów. Od zielonego granatu (demantoidu) odróżnia go niższy współczynnik załamania światła i brak charakterystycznego dla demantoidu "ognia". ## Formy kryształów Krystalizuje w układzie rombowym. Najczęściej tworzy krótkie, pryzmatyczne lub tabliczkowe kryształy, często spłaszczone. Powierzchnie kryształów bywają prążkowane równolegle do najdłuższej osi. Występuje także w postaci zaokrąglonych ziaren w skałach (ksenolity) lub jako skupienia ziarniste i masywne.

Środowisko występowania

## Geneza Forsteryt jest minerałem wysokotemperaturowym. Powstaje głównie w procesach magmowych, krystalizując z maficznych i ultramaficznych magm bogatych w magnez. Jest głównym składnikiem skał takich jak perydotyt, dunit i gabro. Występuje także w niektórych bazaltach. Drugim ważnym środowiskiem jego powstawania jest metamorfizm kontaktowy zanieczyszczonych magnezem wapieni lub dolomitów, gdzie tworzy dobrze wykształcone kryształy w skarnach i marmurach. Znajdowany jest również w niektórych meteorytach (pallasytach), gdzie tworzy piękne skupienia w masie żelazowo-niklowej. ## Asocjacje mineralne W skałach magmowych forsteryt współwystępuje najczęściej z minerałami z grupy piroksenu (diopsyd, enstatyt), chromitem, magnetytem i plagioklazami. W skałach metamorficznych (marmurach) towarzyszą mu kalcyt, dolomit, spinel, flogopit, diopsyd i humit. W pallasytach występuje razem z kamacytem i taenitem (stop żelazowo-niklowy). ## Lokalizacje Najsłynniejsze na świecie złoża jubilerskiego forsterytu (perydotu) znajdują się na wulkanicznej wyspie Zabargad (St. John's Island) na Morzu Czerwonym w Egipcie, eksploatowane od starożytności. Inne ważne historyczne stanowisko to Mogok w Mjanmie (Birmie). Współcześnie piękne kryształy pochodzą z płaskowyżu Suppat w regionie Kohistan w Pakistanie, z rezerwatu San Carlos w Arizonie (USA), z Chin, Wietnamu oraz Norwegii (okolice Åheim). W Polsce śladowe ilości forsterytu stwierdzono w bazaltach Dolnego Śląska.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy forsterytu (perydotu) to te o statusie kamieni szlachetnych. Kluczowe kryteria to intensywność i odcień barwy - najbardziej pożądana jest czysta, żywa zieleń bez brązowych lub żółtych tonów. Równie ważna jest przezroczystość i brak widocznych gołym okiem inkluzji czy wewnętrznych spękań. Wielkość kryształu ma znaczenie, przy czym duże, czyste kamienie powyżej 5 karatów są rzadkie i cenne. Dla okazów mineralogicznych liczy się wykształcenie kryształów, ich połysk oraz atrakcyjne połączenie z macierzystą skałą (matrycą), np. z bazaltem lub białym marmurem. ## Ceny rynkowe Ceny perydotów są zróżnicowane. Małe, oszlifowane kamienie o masie 1-2 karatów można kupić za kilkadziesiąt dolarów za karat. Ceny rosną wraz z jakością (kolor, czystość) i masą. Duże, czyste kamienie o masie powyżej 5 karatów mogą osiągać ceny rzędu kilkuset dolarów za karat, a wyjątkowe okazy nawet więcej. Dobrze wykształcone kryształy na matrycy, zwłaszcza z klasycznych lokalizacji, są również wysoko cenione na rynku kolekcjonerskim. ## Popularne stanowiska Kolekcjonerzy i jubilerzy najbardziej poszukują okazów z historycznych lokalizacji: Zabargad w Egipcie i Mogok w Mjanmie. Obecnie za najlepsze na świecie uchodzą intensywnie zielone, duże i czyste kryształy pochodzące z Pakistanu (region Kohistan). Dużą popularnością cieszą się również perydoty z Arizony (USA), które często mają nieco jaśniejszy, żółtozielony odcień.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy forsterytu najlepiej czyścić letnią wodą z dodatkiem łagodnego mydła i przy użyciu miękkiej szczoteczki, np. do zębów. Po umyciu należy go dokładnie spłukać czystą wodą (najlepiej destylowaną) i osuszyć miękką, bezpyłową ściereczką. Czyszczenie w myjkach ultradźwiękowych lub parowych jest ryzykowne i niezalecane, gdyż może prowadzić do pęknięć, zwłaszcza w okazach z inkluzjami. ## Czego unikać Forsteryt jest wrażliwy na działanie kwasów, w tym kwasu solnego i siarkowego, które mogą go trawić i matowić jego powierzchnię. Należy unikać gwałtownych zmian temperatury (szok termiczny), które mogą powodować wewnętrzne spękania. Długotrwała ekspozycja na silne światło słoneczne nie jest wskazana, chociaż jego kolor jest generalnie stabilny. ## Przechowywanie Ze względu na swoją twardość (7 w skali Mohsa), forsteryt jest stosunkowo odporny na zarysowania, jednak powinien być przechowywany oddzielnie od minerałów twardszych, takich jak korund czy diament. Najlepiej trzymać go w osobnych pudełkach klaserowych lub woreczkach, aby uniknąć wzajemnego rysowania się okazów. W przypadku eksponowania należy chronić go przed kurzem i zanieczyszczeniami chemicznymi.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej