Formanite-(Y)

Wzór chemiczny: YTa<sup>5+</sup>O<sub>4</sub>

Formanit-(Y) to rzadki, ciężki i silnie radioaktywny minerał z grupy fergusonitu, będący tlenkiem itru i tantalu.

## Charakterystyka Formanit-(Y) jest rzadkim minerałem należącym do grupy fergusonitu. Tworzy roztwór stały z fergusonitem-(Y), w którym dominuje tantal. Zazwyczaj występuje w formie ziarnistych skupień lub słabo wykształconych, pryzmatycznych kryształów, często o kwadratowym przekroju. Jego powierzchnia bywa matowa lub pokryta produktami zmian. Ze względu na obecność itru i śladowych ilości uranu oraz toru, formanit-(Y) jest minerałem silnie radioaktywnym. W wyniku radiacyjnego uszkodzenia sieci krystalicznej (metamiktyzacji) często staje się całkowicie amorficzny, tracąc swoją pierwotną strukturę krystaliczną. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się wysoką twardością w stanie krystalicznym, wynoszącą 5.5-6.5 w skali Mohsa, która jednak maleje w przypadku metamiktyzacji. Ma bardzo dużą gęstość, wahającą się od 5.6 do 7.03 g/cm³, w zależności od składu chemicznego i stopnia uwodnienia. Połysk jest szklisty do niemal metalicznego lub żywicznego na świeżych powierzchniach przełamu. Jest minerałem kruchym. ## Barwy i odmiany Formanit-(Y) przyjmuje barwy od żółtawobrązowej, przez czerwonawobrązową, szarobrązową, aż do czarnej. Jest nieprzezroczysty, jedynie na cienkich odłamkach może być przeświecający, ukazując brązowy kolor. Nie wyróżnia się nazwanych odmian. ## Historia i nazwa Nazwa minerału honoruje Francisa Glosterem Formana (1904-1980), australijskiego geologa rządowego z Australii Zachodniej. Przyrostek "-(Y)" odnosi się do dominującego pierwiastka ziem rzadkich - itru. Minerał został opisany po raz pierwszy w 1944 roku. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i radioaktywność, formanit-(Y) nie ma żadnego praktycznego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania naukowego i kolekcjonerskiego dla zaawansowanych zbieraczy specjalizujących się w minerałach ziem rzadkich lub minerałach radioaktywnych.

Właściwości

Twardość Mohsa
5.5-6.5
Połysk
Szklisty do żywicznego i prawie metalicznego
Rysa
Szara, żółtawobrązowa, jasnobrązowa
Gęstość
5.6-7.03
Łupliwość
Dobra wg {111}, niewyraźna wg {110}
Przełam
Podmuszlowy do nierównego
Przezroczystość
Nieprzezroczysty, przeświecający w cienkich odłamkach
Układ krystaliczny
Tetragonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne to bardzo wysoka gęstość, radioaktywność, charakterystyczne barwy (brązowa do czarnej) oraz tetragonalna forma kryształów, jeśli jest zachowana. Minerał często występuje w stanie metamiktycznym (amorficznym), co utrudnia identyfikację bez zaawansowanych metod, takich jak dyfrakcja rentgenowska (XRD) po uprzednim wygrzaniu próbki w celu przywrócenia struktury krystalicznej. ## Odróżnianie od podobnych Formanit-(Y) jest trudny do odróżnienia od fergusonitu-(Y) bez analizy chemicznej - formanit-(Y) zawiera więcej tantalu niż niobu. Można go pomylić z innymi ciemnymi, ciężkimi minerałami ziem rzadkich, takimi jak samarskit-(Y), euksenit-(Y) czy aeschynit-(Y). Pewne rozróżnienie wymaga analizy składu chemicznego (EDS/WDS). ## Formy kryształów Kryształy są zazwyczaj proste, pryzmatyczne, często zakończone bipiramidą {111}. Występują jako pojedyncze, słabo wykształcone kryształy lub w formie ziarnistych skupień w skale macierzystej.

Środowisko występowania

## Geneza Formanit-(Y) jest minerałem akcesorycznym w granitowych pegmatytach bogatych w pierwiastki ziem rzadkich. Powstaje w późnych stadiach krystalizacji magmowej w środowisku zasobnym w itr i tantal. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z minerałami takimi jak albit, mikroklin, kwarc, muskowit, biotyt, a także z innymi minerałami ziem rzadkich, np. fergusonitem-(Y), euksenitem-(Y), samarskitem-(Y), monacytem-(Ce) i ksenotymem-(Y). ## Lokalizacje Najważniejsze stanowiska na świecie to typowa lokalizacja w Cooglegong i Pilgangoora w regionie Pilbara w Australii Zachodniej. Znany jest również z pegmatytów w Norwegii (Iveland), Szwecji (Ytterby), USA (Kolorado, Teksas), a także z Madagaskaru i Kazachstanu.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi kryształami o wyraźnej tetragonalnej formie. Wysoko oceniane są również okazy z widocznym połyskiem, intensywną barwą oraz te, które są osadzone na kontrastującej matrycy skalnej (np. na białym alicie lub kwarcu). Ze względu na rzadkość, nawet słabiej wykształcone ziarna w skale macierzystej mają wartość kolekcjonerską. ## Popularne stanowiska Klasyczne i najbardziej pożądane okazy pochodzą z historycznych lokalizacji w Australii Zachodniej (Pilbara), które dostarczyły materiału typowego. Okazy z Norwegii i Szwecji również są cenione ze względu na ich historyczne znaczenie w badaniach nad pierwiastkami ziem rzadkich.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Czyszczenie mechaniczne nie jest zalecane ze względu na kruchość i potencjalną pylistość radioaktywną. Jeśli jest to absolutnie konieczne, można użyć miękkiego pędzelka na sucho. Należy unikać kontaktu z wodą, która może przyspieszać procesy wietrzenia. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać mycia w kwasach i innych chemikaliach. Minerał jest wrażliwy na podgrzewanie - ogrzany w płomieniu świeci, co jest cechą diagnostyczną, ale może prowadzić do jego uszkodzenia. Jako minerał radioaktywny, wymaga szczególnych środków ostrożności. Należy unikać wdychania pyłu i bezpośredniego, długotrwałego kontaktu ze skórą. ## Przechowywanie Okazy formanitu-(Y) muszą być przechowywane w specjalistycznych, szczelnych i odpowiednio oznaczonych pojemnikach, z dala od innych minerałów, które mogłyby ulec uszkodzeniu radiacyjnemu. Należy trzymać je z dala od miejsc stałego przebywania ludzi, w dobrze wentylowanym pomieszczeniu. Nie nadaje się do ekspozycji w otwartych gablotach.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej