Fettelite

Wzór chemiczny: Ag₁+₁₆Hg₂+As₃+₄S₂-₁₅

Fettelit to rzadki siarkosól arsenu, srebra i rtęci, tworzący cienkie, heksagonalne blaszki o metalicznym połysku i wiśniowoczerwonej barwie.

## Charakterystyka Fettelit jest minerałem należącym do grupy siarkosoli, składającym się ze srebra, rtęci, arsenu i siarki. Występuje w postaci bardzo małych, cienkich, sześciobocznych (heksagonalnych) płytek lub blaszek, rzadko przekraczających 1 mm średnicy. Kryształy często tworzą rozetowe lub wachlarzowe agregaty. Charakterystyczną cechą fettelite jest jego intensywna, wiśniowoczerwona do ciemnoczerwonej barwa oraz metaliczny połysk, który może być osłabiony przez powierzchniowe zmiany. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi 3.5. Jest nieprzezroczysty, a jego cienkie odłamki mogą wykazywać czerwoną barwę w świetle przechodzącym. Ma stosunkowo wysoką gęstość, wynoszącą około 6.28 g/cm³, co jest typowe dla minerałów zawierających ciężkie metale jak srebro i rtęć. Wykazuje doskonałą łupliwość w jednej płaszczyźnie, równoległej do podstawy heksagonalnych kryształów. ## Barwy i odmiany Fettelit występuje w odcieniach od wiśniowoczerwonego do ciemnoczerwonego i czerwonobrązowego. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. ## Historia i nazwa Minerał został po raz pierwszy opisany w 1996 roku przez W.H. Paar, Y. Moëlo, P.K. R.G. Sobott i T.T. Chena. Jego nazwa honoruje Markusa Fettela (1936–1989), niemieckiego geologa i mineraloga, który jako pierwszy zebrał próbki tego minerału w kopalni Odenwald w Niemczech i uznał go za potencjalnie nowy gatunek. ## Zastosowania Ze względu na swoją ekstremalną rzadkość i niewielkie rozmiary kryształów, fettelit nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania kolekcjonerów specjalizujących się w rzadkich minerałach oraz naukowców.

Właściwości

Twardość Mohsa: 3.5
Połysk: Metaliczny
Rysa: Wiśniowoczerwona
Gęstość: 6.28
Łupliwość: Doskonała w {0001}
Przełam: Sektilny
Przezroczystość: Nieprzezroczysty, Prześwitujący w cienkich odłamkach
Układ krystaliczny: Trigonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Cechy diagnostyczne fettelite to jego unikalna kombinacja wiśniowoczerwonej barwy, metalicznego połysku, heksagonalnego kształtu cienkich blaszek oraz współwystępowanie z innymi siarkosolami srebra. Czerwona rysa jest również charakterystyczna. Ze względu na mały rozmiar kryształów, identyfikacja często wymaga powiększenia (mikroskopu) i zaawansowanych metod analitycznych (np. EDS). ## Odróżnianie od podobnych - **Proustyt:** Ma podobną czerwoną barwę i zawiera srebro, ale krystalizuje w układzie trygonalnym, tworząc najczęściej słupkowe lub pryzmatyczne kryształy, a nie cienkie blaszki. Jest też przezroczysty do przeświecającego. - **Cynober:** Ma jaskrawoczerwoną barwę i wysoką gęstość, ale tworzy inne formy kryształów i ma odmienne asocjacje mineralne. - **Realgar:** Ma pomarańczowoczerwoną barwę, ale jest znacznie lżejszy, bardzo niestabilny na świetle i tworzy pryzmatyczne kryształy. ## Formy kryształów Fettelit tworzy cienkie, tabularne (blaszkowe) kryształy o sześciobocznym zarysie. Kryształy te często grupują się w rozetowe, wachlarzowe lub niemal sferyczne agregaty. Rzadko występują jako pojedyncze, izolowane blaszki.

Środowisko występowania

## Geneza Fettelit jest minerałem hydrotermalnym niskich temperatur. Powstaje w końcowych etapach krystalizacji w żyłach kruszcowych bogatych w srebro, arsen i rtęć. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często występuje w towarzystwie innych rzadkich siarkosoli srebra i rtęci. Do najczęstszych minerałów towarzyszących należą: proustyt, samsonit, stefanit, pirargiryt, kwarc, kalcyt, a także inne rzadkie minerały jak laffittyt czy rathyt. ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne stanowiska występowania fettelite to: - **Niemcy:** Kopalnia Odenwald w regionie Bergstrasse, Hesja (miejsce typowe). - **Szwajcaria:** Lengenbach w dolinie Binn, kanton Valais - znane ze światowej klasy mikrokryształów rzadkich siarkosoli. - **Chile:** Kopalnia Chañarcillo, niedaleko Copiapó, region Atakama.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej wartościowe okazy fettelite to te, które posiadają dobrze wykształcone, ostre kryształy o intensywnej, wiśniowoczerwonej barwie i silnym połysku. Ceni się agregaty w formie estetycznych rozet lub wachlarzy, kontrastowo osadzone na jasnej matrycy (np. na kwarcu lub kalcycie). Wielkość kryształów jest kluczowa - okazy z blaszkami przekraczającymi 1 mm są wyjątkowo rzadkie i pożądane. Ważna jest również obecność rzadkich minerałów towarzyszących na tym samym okazie. ## Popularne stanowiska Najsłynniejsze i najbardziej cenione przez kolekcjonerów okazy pochodzą z kamieniołomu Lengenbach w Szwajcarii, który jest znany z dostarczania najlepszych na świecie mikrokryształów fettelite. Okazy z miejsca typowego w Niemczech oraz z Chañarcillo w Chile również są poszukiwane, ale zazwyczaj ustępują jakością tym ze Szwajcarii.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Fettelit jest niezwykle delikatny i wrażliwy. Należy unikać czyszczenia mechanicznego. Jeśli jest to absolutnie konieczne, można użyć bardzo miękkiego pędzelka do usunięcia luźnego pyłu. Nie należy stosować wody ani żadnych płynów, ponieważ mogą one reagować z minerałem lub go uszkodzić. ## Czego unikać - **Światło:** Długotrwała ekspozycja na silne światło, zwłaszcza słoneczne, może powodować ciemnienie i degradację powierzchni minerału. - **Chemikalia:** Należy unikać kontaktu z wszelkimi kwasami, zasadami i rozpuszczalnikami. Minerał jest reaktywny chemicznie. - **Woda:** Kontakt z wodą może prowadzić do utleniania i powstawania wtórnych nalotów. - **Wstrząsy i uderzenia:** Kryształy są bardzo miękkie i kruche, a łupliwość sprawia, że łatwo ulegają rozwarstwieniu. ## Przechowywanie Okazy fettelite powinny być przechowywane w stabilnych warunkach, w zamkniętych, wyściełanych pudełkach (typu "micromount"), aby chronić je przed uszkodzeniami mechanicznymi, kurzem i światłem. Najlepiej trzymać je w suchym miejscu, z dala od źródeł ciepła i nagłych zmian temperatury.