Ferrosilite

Wzór chemiczny: Fe₂+₂Si₂O₆

Ferrosilit to bogaty w żelazo piroksen, tworzący szereg z enstatytem, spotykany głównie w meteorytach i niektórych skałach ziemskich.

## Charakterystyka Ferrosilit jest minerałem z grupy piroksenów, należącym do szeregu izomorficznego ortopiroksenów, którego drugim, magnezowym członem jest enstatyt. Czysty ferrosilit jest rzadki w przyrodzie, a większość okazów stanowi ogniwo pośrednie między tymi dwoma minerałami. Tworzy kryształy pryzmatyczne lub tabliczkowe, ale najczęściej występuje w formie skupień ziarnistych lub masach skalnych. Jego obecność jest istotnym wskaźnikiem warunków fizykochemicznych, w jakich formowała się skała. ## Właściwości fizyczne Ferrosilit charakteryzuje się twardością w zakresie 5.5-6.5 w skali Mohsa. Ma szklisty do perłowego połysk. Jest minerałem stosunkowo gęstym, z gęstością wynoszącą około 3.9-4.0 g/cm³. Wykazuje wyraźną łupliwość w dwóch kierunkach, krzyżujących się pod kątem zbliżonym do 90 stopni, co jest typowe dla piroksenów. ## Barwy i odmiany Zazwyczaj ma barwę od zielonkawobrązowej, przez ciemnozieloną, aż do niemal czarnej, w zależności od zawartości żelaza i domieszek. Czysty, syntetyczny ferrosilit jest jasnozielony. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian, a klasyfikacja opiera się na składzie chemicznym w obrębie szeregu enstatyt-ferrosilit. ## Historia i nazwa Nazwa "ferrosilit" nawiązuje bezpośrednio do jego składu chemicznego - dużej zawartości żelaza (łac. *ferrum*) oraz krzemu (łac. *silex*). Minerał został po raz pierwszy opisany w 1935 roku przez Henry'ego Washingtona. Przez długi czas uważano, że czysty ferrosilit nie występuje w naturze i jest stabilny tylko pod wysokim ciśnieniem, jednak jego występowanie w skałach ziemskich zostało później potwierdzone. ## Zastosowania Ferrosilit nie ma bezpośredniego zastosowania przemysłowego. Jego znaczenie jest głównie naukowe, jako minerału skałotwórczego i wskaźnikowego w petrologii. Jest również obiektem zainteresowania kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach skałotwórczych i systematyce mineralogicznej.

Właściwości

Twardość Mohsa: 5.5-6.5
Połysk: Szklisty, Perłowy
Rysa: Szara, Zielonkawoszara
Gęstość: 3.9-4.0
Łupliwość: Dobra na {210}
Przełam: Nierówny
Przezroczystość: Prześwitujący do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny: Rombowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną ferrosilitu, jak i innych ortopiroksenów, jest obecność dwóch kierunków łupliwości przecinających się pod kątem około 87-88°. Rozpoznanie ułatwia jego ciemna, zielonkawobrązowa do czarnej barwa, szklisty połysk na powierzchniach przełamu oraz stosunkowo wysoka gęstość. Często występuje w formie wtopionych w skałę ziaren. ## Odróżnianie od podobnych Ferrosilit można pomylić z innymi piroksenami (np. augitem) lub amfibolami (np. hornblendą). Od augitu (klinopiroksenu) odróżnia go nieco inny kąt łupliwości (dla augitu bliższy 90°). Od hornblendy odróżnia go kąt łupliwości - u amfiboli wynosi on około 120°/60°, co jest często widoczne na przekrojach kryształów. Ostateczne odróżnienie od innych ortopiroksenów (jak hipersten) wymaga analizy chemicznej. ## Formy kryształów Kryształy ferrosilitu są rzadkie. Zazwyczaj mają pokrój pryzmatyczny, słupkowy lub tabliczkowy. Najczęściej jednak występuje w postaci nieregularnych ziaren, skupień ziarnistych lub jako istotny składnik mas skalnych.

Środowisko występowania

## Geneza Ferrosilit krystalizuje z magm bogatych w żelazo i ubogich w krzemionkę, w warunkach redukcyjnych. Jest składnikiem niektórych skał magmowych, takich jak gabra, noryty czy anortozyty. Powstaje również w wyniku metamorfizmu wysokiego stopnia w skałach bogatych w żelazo, takich jak formacje żelaziste (BIF), tworząc eulizyty. Jest także ważnym składnikiem niektórych meteorytów (chondrytów, achondrytów). ## Asocjacje mineralne Na Ziemi współwystępuje najczęściej z innymi piroksenami (hedenbergitem, augitem), plagioklazami (zwłaszcza bogatymi w wapń), oliwinem (fajalitem), ilmenitem, magnetytem i granatami (almandynem). W skałach metamorficznych może towarzyszyć mu kwarc. ## Lokalizacje Znaczące wystąpienia ferrosilitu w skałach ziemskich są rzadkie. Został zidentyfikowany m.in. w kompleksie magmowym Bushveld w RPA, w intruzji Skaergaard na Grenlandii, w Mont-Saint-Hilaire w Kanadzie oraz w obszarze Obsidian Cliffs w stanie Oregon, USA. Występuje także w skałach z Księżyca i Marsa oraz w licznych meteorytach.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Dla kolekcjonerów najbardziej pożądane są dobrze wykształcone, wolnostojące kryształy ferrosilitu, które są jednak ekstremalnie rzadkie. Wartość kolekcjonerską mają również bogate w ferrosilit fragmenty skał z dobrze widocznymi ziarnami minerału, zwłaszcza jeśli pochodzą z klasycznych lub rzadkich lokalizacji. Okazy pozaziemskie (w meteorytach) są wysoko cenione, ale ich wartość wynika głównie z proweniencji całego obiektu. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione przez kolekcjonerów specjalistycznych okazy pochodzą z klasycznych lokalizacji petrologicznych, takich jak Grenlandia (intruzja Skaergaard) czy Kanada (Mont Saint-Hilaire), gdzie znaleziono lepiej wykształcone formy tego minerału.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy ferrosilitu można czyścić za pomocą miękkiej, suchej szczoteczki w celu usunięcia kurzu. W razie potrzeby dopuszczalne jest użycie wody destylowanej i delikatnego osuszenia. Zazwyczaj nie wymaga on intensywnego czyszczenia. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami, które mogą uszkodzić powierzchnię minerału. Ferrosilit jest podatny na wietrzenie chemiczne i utlenianie, co może prowadzić do zmiany barwy na brązowawą i powstawania wtórnych minerałów żelaza. Nie jest szczególnie wrażliwy na światło, ale długotrwała ekspozycja na wilgoć może przyspieszyć procesy utleniania. ## Przechowywanie Przechowywać w suchych warunkach, aby zminimalizować ryzyko utleniania. Najlepiej trzymać go w zamkniętych pudełkach lub gablotach kolekcjonerskich, z dala od okazów, które mogą pylić lub reagować chemicznie. Ze względu na łupliwość, należy chronić go przed uderzeniami.