Fergusonite-(Y)

Wzór chemiczny: YNb<sup>5+</sup>O<sub>4</sub>

Fergusonit-(Y) to rzadki minerał z grupy tlenków, będący niobianem itru, ceniony przez kolekcjonerów za dobrze wykształcone, pryzmatyczne kryształy.

## Charakterystyka Fergusonit-(Y) jest minerałem należącym do grupy tlenków, chemicznie klasyfikowanym jako niobian itru. Tworzy charakterystyczne, pryzmatyczne lub piramidalne kryształy o przekroju kwadratowym, często zakończone piramidą. Występuje również w formie ziarnistych lub masywnych skupień. Jego powierzchnia bywa matowa lub pokryta produktami wietrzenia, jednak świeży przełam ukazuje silny, szklisty do niemal metalicznego połysku. Jest minerałem ciężkim i twardym. Ze względu na zawartość pierwiastków ziem rzadkich oraz śladowych ilości uranu i toru, fergusonit-(Y) jest często metamiktyczny - jego wewnętrzna struktura krystaliczna została zniszczona przez promieniowanie jonizujące. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością w zakresie 5.5-6.5 w skali Mohsa, co czyni go stosunkowo odpornym na zarysowania. Jego gęstość jest znaczna i wynosi od 4.3 do 5.8 g/cm³, w zależności od stopnia metamiktyzacji i składu chemicznego. Świeże powierzchnie wykazują silny, szklisty do tłustego połysk. Jest kruchy, a jego przełam ma charakter muszlowy lub podmuszlowy. ## Barwy i odmiany Fergusonit-(Y) najczęściej przybiera barwy od szarobrązowej, przez żółtawobrązową, ciemnobrązową, aż do niemal czarnej. Cienkie odłamki mogą przeświecać w odcieniach brązu. Nie wyróżnia się nazwanych odmian, a zmienność barw jest głównie funkcją składu chemicznego i stopnia utlenienia pierwiastków. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od nazwiska szkockiego polityka i kolekcjonera minerałów, Roberta Fergusona z Raith (1767-1840). Został on po raz pierwszy opisany w 1826 roku przez Wilhelma Haidingera. Przyrostek "-(Y)" w nazwie został dodany w celu wskazania itru (Yttrium) jako dominującego pierwiastka ziem rzadkich w jego składzie, zgodnie z zasadami nazewnictwa minerałów. ## Zastosowania Fergusonit-(Y), obok innych minerałów zawierających niob i itr, może być potencjalnym źródłem tych pierwiastków. Niob jest wykorzystywany w produkcji stali wysokogatunkowych i nadstopów, natomiast itr ma zastosowanie w elektronice i materiałach zaawansowanych. Jednak ze względu na rzadkość występowania, jego znaczenie przemysłowe jest ograniczone. Pozostaje głównie minerałem o znaczeniu naukowym i kolekcjonerskim.

Właściwości

Twardość Mohsa
5.5-6.5
Połysk
Szklisty do tłustego
Rysa
Brązowa
Gęstość
4.3-5.8
Łupliwość
Dobra wg {111}, słaba wg {011}
Przełam
Muszlowy
Przezroczystość
Nieprzezroczysty, przeświecający na krawędziach
Układ krystaliczny
Tetragonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Fergusonit-(Y) można rozpoznać po jego charakterystycznych, pryzmatycznych kryształach o kwadratowym przekroju, wysokiej gęstości (okaz jest zaskakująco ciężki jak na swój rozmiar) oraz silnym, szklistym do tłustego połysku na świeżym przełamie. Ciemna, brązowoczarna barwa jest również typowa. W terenie pomocny może być licznik Geigera ze względu na częstą, choć zwykle słabą, radioaktywność. ## Odróżnianie od podobnych Fergusonit-(Y) bywa mylony z innymi ciemnymi, ciężkimi minerałami pegmatytowymi, takimi jak euksenit, samarskit czy kolumbit. Od euksenitu i samarskitu różni się formą kryształów - fergusonit tworzy kryształy tetragonalne (pryzmatyczne, o kwadratowej podstawie), podczas gdy tamte krystalizują w układzie rombowym. Od kolumbitu odróżnia go często słabszy połysk metaliczny i inna forma krystalograficzna. Pewne rozróżnienie często wymaga zaawansowanych metod analitycznych (XRD, EDS). ## Formy kryształów Najczęściej tworzy dobrze wykształcone, wydłużone kryształy pryzmatyczne o przekroju kwadratowym, zakończone stromą bipiramidą. Występuje także w postaci nieregularnych ziaren wrośniętych w skałę lub w formie skupień masywnych.

Środowisko występowania

## Geneza Fergusonit-(Y) jest minerałem typowym dla granitowych pegmatytów, gdzie krystalizuje w późnych stadiach ich formowania się z resztkowych, bogatych w pierwiastki rzadkie fluidów. Występuje również w aluwiach (piaskach i żwirach rzecznych) jako minerał ciężki, odporny na wietrzenie, pochodzący z rozmycia skał macierzystych. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi minerałami pegmatytowymi, takimi jak kwarc, skalenie (zwłaszcza albit i mikroklin), miki (muskowit, biotyt), a także z innymi minerałami ziem rzadkich, np. monacytem, ksenotymem, gadolinitem, euksenitem, samarskitem, oraz z cyrkonem, allanitem i magnetytem. ## Lokalizacje Znaczące okazy fergusonitu-(Y) pochodzą z pegmatytów na całym świecie. Do klasycznych lokalizacji należą: Ytterby w Szwecji (miejsce odkrycia wielu pierwiastków ziem rzadkich), Arendal i Iveland w Norwegii, Ural w Rosji. Znany jest również z Madagaskaru, USA (stany Teksas, Kolorado, Karolina Północna) oraz z Brazylii (Minas Gerais).

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z ostro zakończonymi, dobrze wykształconymi i nieuszkodzonymi kryształami o wyraźnym połysku. Duże znaczenie ma wielkość kryształu - okazy przekraczające kilka centymetrów są rzadkie i poszukiwane. Atrakcyjność podnosi również umiejscowienie kryształu na matrycy skalnej, zwłaszcza w towarzystwie innych, kontrastujących minerałów, jak biały albit czy kwarc. Okazy metamiktyczne są mniej pożądane niż te z zachowaną strukturą krystaliczną. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i najbardziej pożądane uchodzą okazy z norweskich pegmatytów (Iveland, Arendal), które dostarczyły wielu dobrze wykształconych kryształów. Wysoko cenione są również duże kryształy z Madagaskaru oraz niektóre okazy z Teksasu (np. z rejonu Baringer Hill, obecnie zalanego).

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy fergusonitu należy czyścić bardzo ostrożnie. Najbezpieczniejszą metodą jest użycie miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W przypadku silniejszych zabrudzeń można użyć sprężonego powietrza. Z uwagi na potencjalną metamiktyzację i kruchość, należy unikać myjek ultradźwiękowych. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami, które mogą uszkodzić powierzchnię minerału. Jako minerał metamiktyczny, bywa kruchy i wrażliwy na uderzenia oraz gwałtowne zmiany temperatury. Chociaż nie jest szczególnie wrażliwy na światło, długotrwała ekspozycja na intensywne promieniowanie UV nie jest zalecana. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w osobnych, wyściełanych pudełkach, aby uniknąć zarysowań i uszkodzeń mechanicznych. Ze względu na możliwą, choć zazwyczaj niską, radioaktywność, okazy powinny być przechowywane z dala od miejsc stałego przebywania ludzi, a przy obchodzeniu się z nimi warto zachować podstawowe środki ostrożności, jak mycie rąk po kontakcie.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej