Enneasartorite

Wzór chemiczny: Tl<sup>1+</sup><sub>6</sub>Pb<sup>2+</sup><sub>32</sub>As<sup>3+</sup><sub>70</sub>S<sup>2-</sup><sub>140</sub>

Enneasartoryt to niezwykle rzadki, ołowiano-szary sulfarsenin talu i ołowiu, występujący w formie drobnych, wrosłych ziaren w dolomitowych skałach w kamieniołomie Lengenbach w Szwajcarii.

## Charakterystyka Enneasartoryt jest bardzo rzadkim minerałem z grupy sulfosoli, o złożonym składzie chemicznym zawierającym tal, ołów, arsen i siarkę. Jego nazwa nawiązuje do bliskiego związku ze sartorytem i dziewięciokrotnie większej komórki elementarnej. Zazwyczaj tworzy bardzo małe, anhedralne (nie wykazujące zewnętrznych form krystalicznych) ziarna, które są wrośnięte w matrycę skalną, najczęściej w dolomit. Obserwowany jest w postaci agregatów o wymiarach do 1-2 mm. Ze względu na swój wygląd i sposób występowania, jest minerałem niemożliwym do zidentyfikowania gołym okiem. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się metalicznym połyskiem i jest nieprzezroczysty. Jego twardość w skali Mohsa wynosi od 3 do 3.5, co klasyfikuje go jako minerał miękki. Gęstość enneasartorytu jest wysoka i wynosi około 5.55 g/cm³. ## Barwy i odmiany Enneasartoryt ma stalowoszary do ołowianoszarego koloru, a na świeżych powierzchniach przełamu widoczny jest metaliczny połysk. Nie są znane żadne jego odmiany barwne ani handlowe. ## Historia i nazwa Enneasartoryt został po raz pierwszy opisany w 2015 roku przez zespół mineralogów (S. Graeser, D. Topa, E. Makovicky, W.H. Paar). Jego nazwa pochodzi od greckiego słowa *ennéa* (ἐννέα), oznaczającego "dziewięć", oraz nazwy minerału sartorytu. Nazwa ta odzwierciedla fakt, że parametr *c* komórki elementarnej enneasartorytu jest dziewięć razy większy niż w sartorycie, co wskazuje na ich strukturalne pokrewieństwo. Został zatwierdzony przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) pod numerem 2014-093. Miejscem typowym (locus typicus) jest kamieniołom Lengenbach w dolinie Binn, w kantonie Valais w Szwajcarii. ## Zastosowania Enneasartoryt nie ma żadnego praktycznego zastosowania. Jego znaczenie jest czysto naukowe i kolekcjonerskie, jako unikatowy i bardzo rzadki przedstawiciel złożonych sulfosoli.

Właściwości

Twardość Mohsa
3-3.5
Połysk
Metaliczny
Rysa
Czarna
Gęstość
5.55
Łupliwość
Doskonała według {100}
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny
Jednoskośny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Identyfikacja enneasartorytu w warunkach amatorskich jest praktycznie niemożliwa. Minerał ten występuje jako mikroskopijne, wrośnięte ziarna o metalicznym połysku, nierozróżnialne gołym okiem od wielu innych, współwystępujących sulfosoli. Pewne rozpoznanie wymaga zaawansowanych technik analitycznych, takich jak mikrosonda elektronowa (EPMA) do określenia składu chemicznego oraz dyfrakcja rentgenowska (XRD) do analizy struktury krystalicznej. ## Odróżnianie od podobnych Enneasartoryt jest wizualnie nieodróżnialny od innych rzadkich sulfosoli z grupy sartorytu, występujących w kamieniołomie Lengenbach, takich jak sartoryt, baumhaueryt, dufrénoysyt czy rathyt. Wszystkie te minerały tworzą podobne, szarometaliczne, wrośnięte w dolomit agregaty. Rozróżnienie możliwe jest wyłącznie na podstawie szczegółowych badań laboratoryjnych. ## Formy kryształów Enneasartoryt tworzy anhedralne, czyli pozbawione własnych ścian, ziarna o wielkości do około 0.5 mm, które zrastają się w nieregularne agregaty osiągające do 2 mm. Kryształy te są zawsze wrośnięte w skałę dolomitową.

Środowisko występowania

## Geneza Enneasartoryt powstaje w wyniku procesów hydrotermalnych w niskich temperaturach, które oddziaływały na złoża siarczków w skałach dolomitowych. Mineralizacja ta jest związana z alpejskimi metamorficznymi płynami, które były bogate w arsen, ołów, tal i siarkę. Krystalizował w szczelinach i niewielkich pustkach w obrębie dolomitu sacharoidalnego (cukrowego). ## Asocjacje mineralne Minerał ten występuje w ścisłej asocjacji z innymi, często równie rzadkimi, sulfosolami ołowiu i arsenu. Najczęściej towarzyszą mu realgar, sartoryt, baumhaueryt, rathyt, dufrénoysyt oraz minerały skałotwórcze, takie jak dolomit i kwarc. ## Lokalizacje Jedynym znanym na świecie miejscem występowania enneasartorytu jest jego lokalizacja typowa - kamieniołom Lengenbach w dolinie Binn (Binnental), w kantonie Valais w Szwajcarii. Jest to stanowisko słynące z wyjątkowego bogactwa i różnorodności rzadkich sulfosoli talu, ołowiu i arsenu.

Rzadkość

Ekstremalnie rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Jakość okazu enneasartorytu jest oceniana przede wszystkim na podstawie jego naukowego potwierdzenia i bogactwa asocjacji. Ponieważ minerał tworzy jedynie mikroskopijne wrostki, jego walory estetyczne są ograniczone. Najbardziej pożądane są okazy, w których agregaty enneasartorytu są stosunkowo duże (w skali mikro) i wyraźnie widoczne na tle kontrastującego dolomitu. Kluczowa jest etykieta z potwierdzoną analitycznie identyfikacją minerału. Obecność dobrze wykształconych kryształów minerałów towarzyszących, np. realgaru, może podnieść atrakcyjność okazu. ## Popularne stanowiska Jedynym źródłem okazów enneasartorytu jest kamieniołom Lengenbach w Szwajcarii. Okazy pochodzące z tego miejsca są wysoko cenione przez wyspecjalizowanych kolekcjonerów minerałów rzadkich i mikromontów.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy enneasartorytu, ze względu na ich występowanie w postaci drobnych, wrośniętych ziaren w matrycy skalnej, zazwyczaj nie wymagają i nie powinny być poddawane intensywnemu czyszczeniu. W razie potrzeby, kurz można usunąć za pomocą miękkiego pędzelka lub delikatnego strumienia sprężonego powietrza. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z wodą, kwasami oraz innymi chemikaliami, które mogłyby reagować z minerałem lub otaczającą go skałą (dolomitem). Minerał jest miękki i kruchy, dlatego należy chronić go przed uderzeniami, zarysowaniem i wibracjami. Jako minerał zawierający tal i arsen, należy unikać wdychania pyłu i myć ręce po każdym kontakcie z okazem. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w stabilnych warunkach, w suchym miejscu, z dala od bezpośredniego światła słonecznego i źródeł ciepła. Najlepszym rozwiązaniem jest przechowywanie w zamykanym pudełku klaserowym, co chroni okaz przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej