Diaspore
Wzór chemiczny: AlO(OH)
Wodorotlenek tlenku glinu, ceniony za przezroczyste kryształy i rzadką, zmieniającą barwę odmianę jubilerską znaną jako csaryt (zultanit).
Opis
## Charakterystyka Diaspor to wodorotlenek tlenku glinu, tworzący najczęściej spłaszczone, tabliczkowe lub wydłużone, listewkowe kryształy. Występuje również w skupieniach blaszkowych, łuskowych, a rzadziej w formie ziarnistej lub masywnej. Minerał charakteryzuje się szklistym połyskiem, który na doskonałych powierzchniach łupliwości przechodzi w perłowy. Jest kruchy, mimo stosunkowo dużej twardości. ## Właściwości fizyczne Jego twardość w skali Mohsa wynosi 6.5 do 7, a gęstość waha się od 3.3 do 3.5 g/cm³. Wykazuje doskonałą łupliwość w jednym kierunku, co sprawia, że jest wrażliwy na uderzenia. Jest minerałem przezroczystym do przeświecającego. ## Barwy i odmiany Diaspor przybiera różne barwy: bywa bezbarwny, biały, szarawy, żółtawy, zielonkawy, liliowy lub różowy. Najbardziej cenioną odmianą jest materiał jubilerski pochodzący z Turcji, znany pod handlowymi nazwami **Csaryt (Csarite)** lub **Zultanit (Zultanite)**. Odmiana ta wykazuje silny pleochroizm i efekt zmiany barwy - w świetle dziennym jest zielona (podobna do kiwi), a w świetle żarowym (sztucznym) staje się różowo-czerwona lub malinowa. ## Historia i nazwa Nazwa diaspor pochodzi od greckiego słowa *diaspeirein* oznaczającego "rozpraszać", co nawiązuje do jego właściwości - pęka i rozpada się z trzaskiem podczas ogrzewania w płomieniu. Minerał został po raz pierwszy opisany w 1801 roku przez francuskiego mineraloga René Just Haüy. ## Zastosowania Diaspor jest przede wszystkim minerałem interesującym dla kolekcjonerów. Jego szlachetna, zmieniająca barwę odmiana jest wysoko cenionym i rzadkim kamieniem jubilerskim. Stanowi również jeden z głównych składników niektórych złóż boksytów, co czyni go rudą aluminium.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Cechami charakterystycznymi diasporu są jego wysoka twardość (6.5-7), doskonała łupliwość w jednym kierunku oraz listewkowy lub tabliczkowy pokrój kryształów. Połysk jest szklisty, ale na powierzchniach łupliwości wyraźnie perłowy. Odmiany jubilerskie można łatwo zidentyfikować po silnym pleochroizmie i charakterystycznej zmianie barwy w różnym oświetleniu. ## Odróżnianie od podobnych Diaspor bywa mylony z sillimanitem, kyanitem czy andaluzytem, jednak różni się od nich pokrojem kryształów, kątami łupliwości i właściwościami optycznymi. Brucyt jest znacznie bardziej miękki (twardość 2.5). Przezroczyste odmiany mogą przypominać niektóre topazy lub beryle, ale różnią się od nich gęstością i cechami optycznymi. ## Formy kryształów Kryształy diasporu są zazwyczaj wydłużone wzdłuż jednej osi i spłaszczone, tworząc formy listewkowe, tabliczkowe lub igiełkowe. Często występują w postaci promienistych lub blaszkowych agregatów. Rzadziej spotyka się go w skupieniach ziarnistych lub zbitych masach.
Środowisko geologiczne
## Geneza Diaspor jest minerałem powstającym w wyniku procesów metamorficznych w skałach bogatych w glin, takich jak łupki krystaliczne, marmury czy złoża szmerglu (smirku). Tworzy się również w strefach przeobrażeń hydrotermalnych oraz jako produkt wietrzenia minerałów glinowych w laterytach i boksytach, gdzie jest jednym z głównych składników rudy aluminium. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z takimi minerałami jak korund, gibbsyt, boehmit, spinel, magnetyt, chloryty, kalcyt i dolomit. ## Lokalizacje Najsłynniejsze na świecie złoże jubilerskiego, zmieniającego barwę diasporu znajduje się w górach Ilbir w dystrykcie Milas (prowincja Muğla) w Turcji. Inne znaczące historyczne lokalizacje to Chester w Massachusetts (USA), gdzie występował w złożach szmerglu, okolice Bańskiej Szczawnicy na Słowacji oraz Ural w Rosji.
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości W przypadku odmian jubilerskich (csaryt/zultanit) najważniejszymi kryteriami są intensywność i wyrazistość zmiany barwy, czystość (brak inkluzji) oraz wielkość kamienia. Okazy o masie powyżej 5 karatów są już uważane za rzadkie i bardzo cenne. W przypadku okazów mineralogicznych poszukiwane są dobrze wykształcone, przezroczyste kryształy o żywej barwie, osadzone na matrycy skalnej, a także atrakcyjne wizualnie agregaty. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej cenione przez kolekcjonerów i jubilerów okazy pochodzą z Turcji. Jest to jedyne na świecie miejsce wydobycia materiału o jakości gemmologicznej, zdolnego do zmiany barwy. Okazy z klasycznych lokalizacji, jak Chester w USA, mają głównie wartość historyczną i naukową.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy diasporu najlepiej czyścić za pomocą letniej wody z dodatkiem łagodnego mydła i miękkiej szczoteczki. Po umyciu należy go dokładnie spłukać czystą wodą i pozostawić do wyschnięcia. ## Czego unikać Ze względu na doskonałą łupliwość, minerał jest wrażliwy na uderzenia i nacisk. Należy unikać myjek ultradźwiękowych i parowych, które mogą spowodować pęknięcia wzdłuż płaszczyzn łupliwości. Jest odporny na działanie większości chemikaliów, jednak należy unikać kontaktu z silnymi kwasami i zasadami. ## Przechowywanie Okazy diasporu, a zwłaszcza oszlifowane kamienie, powinny być przechowywane osobno, w miękkich woreczkach lub wyściełanych pudełkach. Chroni to je przed zarysowaniem przez twardsze minerały oraz przed przypadkowymi uderzeniami, które mogłyby spowodować jego rozszczepienie.