Dawsonite

Wzór chemiczny: NaAlCO₃(OH)₂

Dawsonit to rzadki, igiełkowy wodorowęglan sodu i glinu, tworzący charakterystyczne, kredowobiałe naloty i skupienia przypominające filc.

## Charakterystyka Dawsonit jest minerałem z grupy węglanów, chemicznie zasadowym wodorowęglanem sodu i glinu. Najczęściej występuje w postaci bardzo drobnych, igiełkowych lub włóknistych kryształów, które tworzą promieniste agregaty, rozety, a także zbite, kredowe lub porcelanopodobne masy. Często formuje powłoki i naloty na powierzchni innych skał, a jego skupienia bywają opisywane jako podobne do filcu lub azbestu. Pojedyncze kryształy są zazwyczaj zbyt małe, by można je było dostrzec gołym okiem. ## Właściwości fizyczne Kryształy dawsonitu są miękkie i kruche, o twardości w skali Mohsa wynoszącej 3. Mają doskonałą łupliwość w jednym kierunku, co jest widoczne jedynie w większych kryształach. Połysk jest zazwyczaj jedwabisty w przypadku skupień włóknistych lub szklisty na ścianach kryształów. Gęstość minerału wynosi około 2,44 g/cm³. Jest przezroczysty do przeświecającego. ## Barwy i odmiany Dawsonit jest najczęściej bezbarwny lub biały. Zanieczyszczenia mogą nadawać mu odcienie szare, żółtawe, różowawe lub jasnobrązowe. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian. ## Historia i nazwa Minerał został po raz pierwszy opisany w 1874 roku przez kanadyjskiego chemika Bernarda J. Harringtona. Nazwa "dawsonit" została nadana na cześć Sir Johna Williama Dawsona (1820–1899), wybitnego kanadyjskiego geologa i dyrektora Uniwersytetu McGill w Montrealu, gdzie odkryto pierwsze próbki. Znaleziono je w dajce skalnej podczas budowy jednego z uniwersyteckich budynków. ## Zastosowania Dawsonit, ze względu na swoją reaktywność i skład chemiczny, był badany jako potencjalne źródło tlenku glinu (aluminy). Jego złoża w łupkach bitumicznych (np. w formacji Green River w USA) były rozważane pod kątem jednoczesnej ekstrakcji węglowodorów i glinu. Obecnie nie ma jednak znaczącego zastosowania przemysłowego i pozostaje głównie minerałem o znaczeniu naukowym i kolekcjonerskim.

Właściwości

Twardość Mohsa
3
Barwa
Colourless to white; rarely pink; colourless in transmitted light
Połysk
Vitreous, Silky
Rysa
White
Gęstość
2.436
Łupliwość
On {110}
Przełam
Uneven
Przezroczystość
Transparent
Układ krystaliczny
Orthorhombic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Cechą charakterystyczną dawsonitu są jego formy występowania: kredowobiałe, porcelanowe naloty lub delikatne, promieniste skupienia drobnych igiełek. Kluczowym testem jest reakcja z rozcieńczonym kwasem solnym – minerał gwałtownie musuje. Jego niska twardość (3 w skali Mohsa) również jest pomocna w identyfikacji. ## Odróżnianie od podobnych Dawsonit bywa mylony z innymi minerałami tworzącymi białe, włókniste naloty, takimi jak niektóre zeolity (np. natrolit) czy gibbsyt. W przeciwieństwie do zeolitów, dawsonit gwałtownie reaguje z kwasem. Gibbsyt, będący wodorotlenkiem glinu, nie burzy w kwasach. Od podobnych wizualnie węglanów (np. aragonitu) odróżnia go niższa twardość i specyficzne, igiełkowe formy. ## Formy kryształów Kryształy dawsonitu są wydłużone, listewkowe lub igiełkowe. Zazwyczaj tworzą promieniste agregaty, rozety, sferulity, a także gęste, spilśnione masy przypominające filc. Występuje również w formie żyłek, powłok i nalotów w szczelinach skalnych.

Środowisko występowania

## Geneza Dawsonit jest minerałem niskotemperaturowym. Powstaje w wyniku procesów hydrotermalnych lub diagenezy w różnych typach skał. Często krystalizuje w szczelinach i pustkach w alkalicznych skałach magmowych (np. nefelinowych syenitach) i dajkach. Jest również produktem przeobrażenia skaleni bogatych w glin w środowisku zasadowym. Występuje w osadach ewaporacyjnych, a także w łupkach bitumicznych, gdzie tworzy się w warunkach diagenezy. ## Asocjacje mineralne Minerałami współwystępującymi z dawsonitem są często kalcyt, dolomit, fluoryt, piryt, kwarc, analcym, natrolit oraz inne zeolity. W łupkach bitumicznych towarzyszy mu nahcolit. ## Lokalizacje Najbardziej znane stanowiska dawsonitu to typowa lokalizacja na Uniwersytecie McGill w Montrealu (Quebec, Kanada) oraz złoża w łupkach formacji Green River (stany Kolorado i Utah, USA). Występuje również w kompleksie alkalicznym na Półwyspie Kolskim w Rosji, w Toskanii we Włoszech (jako produkt alteracji w strefach geotermalnych), a także w Algierii, Australii i na Węgrzech.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, promienistymi agregatami igiełkowych kryształów, tworzące estetyczne rozety lub wachlarze na kontrastującej matrycy skalnej. Ważna jest czystość (śnieżnobiała barwa) i brak uszkodzeń delikatnych struktur. Duże, bogate pokrycia na matrycy są znacznie bardziej pożądane niż małe, pojedyncze skupienia. ## Popularne stanowiska Klasyczne okazy pochodzą z typowej lokalizacji w Montrealu w Kanadzie. Atrakcyjne, promieniste agregaty znajdowano również w Toskanii we Włoszech. Okazy z formacji Green River w USA, choć obfite, mają często mniejsze znaczenie kolekcjonerskie ze względu na mikroskopijny rozmiar kryształów.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy dawsonitu są bardzo delikatne i kruche. Należy je czyścić wyłącznie sprężonym powietrzem w celu usunięcia kurzu. Jakikolwiek kontakt z wodą, a zwłaszcza z kwasami, jest niedopuszczalny. Skupienia włókniste mogą się łatwo rozpaść pod wpływem dotyku lub wibracji. ## Czego unikać Dawsonit gwałtownie reaguje z kwasami, wydzielając dwutlenek węgla. Należy unikać kontaktu z wszelkimi chemikaliami. Nie wolno go myć ultradźwiękami. Jest wrażliwy na uszkodzenia mechaniczne, dlatego należy obchodzić się z nim z najwyższą ostrożnością. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w zamkniętych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, aby chronić je przed kurzem, wilgocią i uszkodzeniami fizycznymi. Najlepiej eksponować je w stabilnym środowisku, z dala od źródeł wibracji.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej