Cryolite

Wzór chemiczny: Na<sub>₃</sub>AlF<sub>₆</sub>

Kriolit to rzadki fluorek sodu i glinu, historycznie ważny jako ruda aluminium, znany z wyglądu przypominającego lód i niskiego współczynnika załamania światła.

## Charakterystyka Kriolit jest fluorkiem sodu i glinu, który tworzy pryzmatyczne kryształy, często w formie zbliźniaczeń tworzących pozorne sześciany. Zazwyczaj występuje w postaci grubokrystalicznych, spójnych mas, które mogą osiągać znaczne rozmiary. Jego nazwa pochodzi od greckich słów oznaczających "lód" i "kamień", co jest trafnym odniesieniem do jego wyglądu. Czysty kriolit jest bezbarwny i przezroczysty, a zanurzony w wodzie staje się niemal niewidoczny z powodu współczynnika załamania światła (ok. 1.338) bardzo zbliżonego do współczynnika wody. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo miękki, o twardości 2.5 w skali Mohsa, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Ma szklisty, a na powierzchniach łupliwości perłowy lub tłusty połysk. Jest kruchy, a jego gęstość wynosi około 2.95-3.0 g/cm³. Wykazuje słabą termoluminescencję i fluorescencję w świetle ultrafioletowym. ## Barwy i odmiany Najczęściej spotykany jest kriolit bezbarwny, biały lub szarawy. Może również przybierać odcienie żółtawe, czerwonobrązowe, a nawet czarne z powodu inkluzji innych minerałów, takich jak galena, chalkopiryt czy syderyt. Nie wyróżnia się nazwanych odmian handlowych ani gemmologicznych. ## Historia i nazwa Nazwa "kriolit" została nadana w 1799 roku przez duńskiego lekarza i weterynarza Pedera Christiana Abildgaarda. Pochodzi od greckich słów κρύος (kryos) - lód i λίθος (lithos) - kamień, co nawiązuje do jego lodowatego wyglądu. Minerał ten został po raz pierwszy odkryty w Ivittuut (dawniej Ivigtut) na Grenlandii. ## Zastosowania Historycznie kriolit był jedyną rudą aluminium o znaczeniu przemysłowym. Jego głównym zastosowaniem było służenie jako topnik w procesie Halla-Héroulta do elektrolitycznej produkcji aluminium z tlenku glinu (boksytu). Obniżał on temperaturę topnienia tlenku glinu, co czyniło proces bardziej ekonomicznym. Obecnie, z powodu wyczerpania jedynego komercyjnego złoża, w przemyśle stosuje się syntetyczny fluorek sodowo-glinowy. Kriolit ma również ograniczone zastosowanie w produkcji niektórych materiałów ściernych, emalii i szkła mlecznego.

Właściwości

Twardość Mohsa: 2.5
Połysk: Vitreous, Pearly, Greasy
Rysa: White
Gęstość: 2.95-3.0
Łupliwość: Poor on {001} and {110}
Przełam: Uneven
Przezroczystość: Transparent to Translucent
Układ krystaliczny: Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną kriolitu jest jego niski współczynnik załamania światła, bardzo zbliżony do wody. Fragment minerału umieszczony w wodzie staje się niemal niewidoczny. Inne cechy to niska twardość (2.5 w skali Mohsa), szklisty lub tłusty połysk oraz charakterystyczne zbliźniaczenia przypominające sześciany. Łatwo topi się w płomieniu świecy. ## Odróżnianie od podobnych Kriolit bywa mylony z kalcytem, kwarcem lub fluorytem. Od kwarcu odróżnia go znacznie niższa twardość. Od kalcytu odróżnia go brak reakcji z kwasem solnym. Od fluorytu, który również jest fluorkiem, odróżnia go forma kryształów, gorsza łupliwość i charakterystyczne "znikanie" w wodzie. ## Formy kryształów Kriolit krystalizuje w układzie jednoskośnym, jednak jego kryształy są silnie pseudo-regularne i często tworzą złożone zbliźniaczenia, które naśladują formy układu regularnego, takie jak sześciany i ośmiościany. Najczęściej występuje w postaci spójnych, grubokrystalicznych mas.

Środowisko występowania

## Geneza Kriolit jest minerałem pochodzenia magmowego, związanym z późnymi etapami krystalizacji granitów i pegmatytów alkalicznych, bogatych w sód i fluor. Powstaje w warunkach hydrotermalnych. Jedyne na świecie złoże o znaczeniu przemysłowym, w Ivittuut na Grenlandii, miało formę dużej masy pegmatytowej w obrębie intruzji granitowej. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi rzadkimi fluorkami. Typowe minerały towarzyszące to syderyt, kwarc, fluoryt, galena, chalkopiryt, a także rzadsze jak pachnolit, thomsenolit, chiolit i weberyt. ## Lokalizacje Historycznie najważniejszą i jedyną eksploatowaną na skalę przemysłową lokalizacją był kompleks pegmatytowy w Ivittuut (Ivigtut) na zachodnim wybrzeżu Grenlandii. Złoże to jest obecnie całkowicie wyczerpane. Niewielkie, niekomercyjne wystąpienia kriolitu odnotowano również w Pikes Peak w Kolorado (USA), w masywie Mont Saint-Hilaire w Quebecu (Kanada) oraz na Uralu w Rosji.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są dobrze wykształcone, ostre kryształy, co jest dużą rzadkością. Poszukiwane są okazy przezroczyste, bezbarwne, o silnym połysku. Atrakcyjność podnoszą asocjacje z innymi minerałami, zwłaszcza kontrastującym kolorystycznie syderytem. Duże, czyste masy o lodowatym wyglądzie również są pożądane. ## Popularne stanowiska Zdecydowana większość, jeśli nie wszystkie, najlepsze okazy kriolitu pochodzą z historycznego złoża w Ivittuut na Grenlandii. Materiał z tej lokalizacji jest uważany za klasyczny i najbardziej wartościowy. Okazy z innych miejsc, jak Mont Saint-Hilaire czy Pikes Peak, są ekstremalnie rzadkie i cenione głównie przez kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach tych lokalizacji.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Kriolit jest minerałem bardzo wrażliwym i miękkim. Do czyszczenia należy używać wyłącznie wody destylowanej i bardzo miękkiego pędzelka. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą spowodować pęknięcia. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na gwałtowne zmiany temperatury, które mogą prowadzić do pęknięć. Należy unikać kontaktu z kwasami i silnymi chemikaliami. Ze względu na niską twardość, jest bardzo podatny na zarysowania i uszkodzenia mechaniczne. ## Przechowywanie Okazy kriolitu należy przechowywać osobno, w wyściełanych pudełkach, aby uniknąć zarysowań przez twardsze minerały. Nie powinien być wystawiany na działanie kurzu ani wilgoci. Najlepiej eksponować go w zamkniętych gablotach.