Chalcophanite

Wzór chemiczny: Zn<sup>2+</sup>Mn<sup>4+</sup><sub>3</sub>O<sub>7</sub>·3H<sub>2</sub>O

Chalkofanit to uwodniony tlenek cynku i manganu, tworzący charakterystyczne, czarne, blaszkowate lub rozetowe agregaty o metalicznym połysku.

## Charakterystyka Chalkofanit jest uwodnionym tlenkiem cynku i manganu, należącym do grupy tlenków warstwowych. Jego nazwa, pochodząca z greki, trafnie opisuje jego wygląd - "chalkos" (mosiądz) i "phainesthai" (wydawać się), co nawiązuje do zmiany barwy podczas prażenia. Typowe okazy tworzą cienkie, blaszkowate kryształy, często zebrane w rozetowe, promieniste lub groniaste agregaty. Spotykany jest również w formie skupień ziemistych, naskorupień i dendrytów. Jego czarna barwa i metaliczny połysk są bardzo charakterystyczne. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi około 2.5, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Jest dość lekki, a jego gęstość waha się od 3.9 do 4.1 g/cm³. Kryształy są nieprzezroczyste i wykazują metaliczny do submetalicznego połysku. Blaszki bywają elastyczne. ## Barwy i odmiany Chalkofanit występuje zazwyczaj w kolorze czarnym lub niebieskawo-czarnym. Rysa, czyli kolor sproszkowanego minerału, jest charakterystyczna - czekoladowo-brązowa lub czarna, ale matowa. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych czy handlowych. ## Historia i nazwa Minerał został po raz pierwszy opisany w 1875 roku przez George'a J. Brusha i Edwarda S. Danę na podstawie okazów ze Sterling Hill w Ogdensburgu, w stanie New Jersey (USA). Nazwa pochodzi od greckich słów *chalkos* (χαλκός) oznaczającego mosiądz oraz *phainestai* (φαίνεσθαι) oznaczającego "wydawać się" lub "ukazywać", w nawiązaniu do zmiany barwy na brązowo-żółtą z metalicznym połyskiem podczas prażenia w probówce. ## Zastosowania Chalkofanit, ze względu na swoją rzadkość i niewielkie nagromadzenia, nie ma znaczenia przemysłowego. Stanowi jednak podrzędne źródło rudy cynku w niektórych złożach, np. w Sterling Hill. Jest cenionym minerałem kolekcjonerskim.

Właściwości

Twardość Mohsa
2.5
Połysk
Metaliczny do submetalicznego
Rysa
Czekoladowo-brązowa, czarna matowa
Gęstość
3.9 - 4.1
Łupliwość
Doskonała wg {0001}
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny
Trygonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Chalkofanit najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznej formie - cienkich, blaszkowatych kryształach tworzących rozety lub naskorupienia. Kluczowe cechy to czarna barwa, metaliczny połysk, niska twardość (około 2.5) oraz czekoladowo-brązowa rysa. Doskonała łupliwość w jednym kierunku powoduje, że łatwo rozdziela się na cienkie blaszki. ## Odróżnianie od podobnych Chalkofanit bywa mylony z innymi czarnymi tlenkami manganu, takimi jak piroluzyt, hollandyt czy psylomelan (romanechit). Od piroluzytu odróżnia go niższa twardość i brązowawa rysa (piroluzyt ma czarną). Od masywnych skupień innych tlenków manganu wyróżnia go najczęściej dobrze wykształcona, blaszkowata lub rozetowa forma. Hematyt, choć bywa podobny, jest znacznie twardszy (5.5-6.5) i ma czerwonobrunatną rysę. ## Formy kryształów Kryształy chalkofanitu są tabliczkowe lub cienkoblaszkowate, o zarysie heksagonalnym lub trygonalnym. Zazwyczaj występują w postaci promienistych agregatów, rozet, skupień groniastych i nerkowatych. Często tworzy także naskorupienia, powłoki oraz formy dendrytyczne, zwłaszcza w szczelinach skalnych.

Środowisko występowania

## Geneza Chalkofanit jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) złóż kruszców, głównie cynku i manganu. Tworzy się w wyniku wietrzenia minerałów pierwotnych, takich jak franklinit, sfaleryt czy inne minerały manganu, w środowisku bogatym w tlen i wodę. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi minerałami strefy utleniania. W Sterling Hill (USA) towarzyszą mu hydrohetaerolit, franklinit, willemit, cynkit i kalcyt. W innych lokalizacjach spotykany jest w towarzystwie hemimorfitu, smithsonitu, aurichalcytu, a także różnych tlenków manganu (psylomelan, piroluzyt, kryptomelan) i żelaza (goethyt, limonit). ## Lokalizacje Najważniejszym i klasycznym miejscem występowania chalkofanitu, skąd pochodzą najlepsze na świecie okazy, są złoża Franklin i Sterling Hill w New Jersey, USA. Inne znane lokalizacje to m.in. Leadville w Kolorado i Tombstone w Arizonie (USA); kopalnia Proprietary w Broken Hill, Nowa Południowa Walia (Australia); Richelle, Vise (Belgia); kopalnia Ojuela, Mapimí (Meksyk); rejon Ławrio (Grecja); oraz liczne miejsca w Namibii (Tsumeb), Maroku i RPA.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi kryształami tworzącymi estetyczne rozety lub promieniste agregaty. Wysoko oceniane są również okazy, gdzie czarne, błyszczące rozety chalkofanitu kontrastują z jaśniejszą skałą macierzystą, np. z białym kalcytem. Duże, nieuszkodzone agregaty o silnym metalicznym połysku osiągają najwyższe ceny. Atrakcyjne są także dobrze uformowane dendryty. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej poszukiwane i klasyczne okazy pochodzą ze złóż Franklin i Sterling Hill w New Jersey, USA. Uważane są one za wzorcowe dla tego minerału. Wysokiej jakości okazy pochodzą również z kopalni Ojuela w Meksyku oraz z Broken Hill w Australii, gdzie chalkofanit tworzy atrakcyjne, błyszczące naskorupienia i agregaty.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy chalkofanitu są delikatne i miękkie, dlatego należy je czyścić z dużą ostrożnością. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Jeśli konieczne jest mycie, można użyć wody destylowanej, unikając silnego strumienia. Po czyszczeniu okaz należy dokładnie osuszyć w temperaturze pokojowej. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z kwasami i innymi chemikaliami, które mogą uszkodzić minerał. Chalkofanit jest wrażliwy na wysoką temperaturę, która może spowodować jego odwodnienie i zmianę struktury. Nie należy go również poddawać czyszczeniu ultradźwiękowemu. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach, aby uniknąć zarysowań i uszkodzeń mechanicznych, zwłaszcza delikatnych agregatów. Należy chronić go przed kurzem i wilgocią. Ekspozycja powinna odbywać się z dala od bezpośredniego światła słonecznego i źródeł ciepła.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej