Celsian

Wzór chemiczny: BaAl₂Si₂O₈

Celsjan to rzadki skaleniec barowy, wyróżniający się dużą gęstością i występowaniem w postaci bezbarwnych, białych lub żółtawych kryształów.

## Charakterystyka Celsjan jest minerałem z grupy skaleni, będącym glinokrzemianem baru. Należy do szeregu izomorficznego celsjan - hialofan - ortoklaz. Tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym lub krótkosłupkowym, często zbliźniaczone zgodnie z prawami karlowarskim, baweńskim i manebachskim, co jest typowe dla skaleni. Występuje również w formie skupień ziarnistych i masach zbitych. Jest kruchy i wykazuje wyraźną łupliwość w dwóch kierunkach. ## Właściwości fizyczne Jego twardość w skali Mohsa wynosi 6 do 6.5, co jest wartością typową dla skaleni. Połysk jest szklisty, a na płaszczyznach łupliwości może być perłowy. Jest minerałem przezroczystym do przeświecającego. Cechą wyróżniającą celsjan spośród innych skaleni jest jego wysoka gęstość, wynosząca 3.31-3.4 g/cm³, spowodowana obecnością ciężkiego pierwiastka - baru. ## Barwy i odmiany Celsjan jest najczęściej bezbarwny, biały lub żółtawy. Rzadziej spotyka się okazy o zabarwieniu zielonkawym, szarym lub brązowym. Nie wyróżnia się jego odmian handlowych ani barwnych. ## Historia i nazwa Minerał został opisany w 1895 roku przez szwedzkiego mineraloga Hjalmara Sjögrena. Nazwa pochodzi od nazwiska Andersa Celsiusa (1701-1744), szwedzkiego astronoma i fizyka, twórcy skali temperatur. Miejscem typowym jest kopalnia Jakobsberg w Szwecji. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość celsjan nie ma zastosowań przemysłowych. Stanowi natomiast obiekt zainteresowania naukowców i kolekcjonerów minerałów, zwłaszcza dobrze wykształcone kryształy i rzadkie zbliźniaczenia.

Właściwości

Twardość Mohsa: 6-6.5
Połysk: Vitreous to pearly
Rysa: White
Gęstość: 3.31-3.4
Łupliwość: Perfect on {001}, Good on {010}
Przełam: Conchoidal to uneven
Przezroczystość: Transparent to translucent
Układ krystaliczny: Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną celsjanu, odróżniającą go od innych skaleni, jest jego wysoka gęstość właściwa (około 3.3-3.4 g/cm³). Można ją oszacować, porównując ciężar okazu z podobnej wielkości skaleniem potasowym lub sodowym - celsjan będzie wyczuwalnie cięższy. Obecność doskonałej łupliwości w dwóch kierunkach jest typowa dla skaleni. ## Odróżnianie od podobnych - **Inne skalenie (ortoklaz, albit, anortyt)**: są znacznie lżejsze (gęstość ok. 2.5-2.8 g/cm³). - **Baryt**: ma podobnie wysoką gęstość, ale jest znacznie bardziej miękki (twardość 3-3.5) i ma inny pokrój kryształów. - **Kwarc**: jest nieco twardszy (twardość 7) i nie wykazuje łupliwości, posiadając przełam muszlowy. ## Formy kryształów Celsjan tworzy kryształy tabliczkowe i krótkosłupkowe, często o skomplikowanej budowie wynikającej z licznych zbliźniaczeń (karlowarskich, baweńskich, manebachskich). Występuje także w skupieniach ziarnistych i zbitych.

Środowisko występowania

## Geneza Celsjan jest minerałem charakterystycznym dla skał metamorficznych bogatych w bar i mangan. Powstaje w warunkach metamorfizmu kontaktowego i regionalnego, często w obrębie złóż manganu. Spotykany jest w skarnach, gnejsach, a także w niektórych dolomitach. Rzadziej występuje w skałach magmowych, takich jak nefelinowe syenity. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi minerałami baru i manganu, takimi jak baryt, cymryt, hausmanit, jacobsyt, a także z hialofanem, rodochrozytem, rodonitem i kwarcem. ## Lokalizacje Najważniejsze stanowiska celsjanu na świecie to: - Kopalnia Jakobsberg, Värmland, Szwecja (lokalizacja typowa). - Broken Hill, Nowa Południowa Walia, Australia - znane z dużych, dobrze wykształconych kryształów. - Kopalnia Benallt, Gwynedd, Walia, Wielka Brytania - źródło klasycznych, zbliźniaczonych kryształów. - Franklin i Sterling Hill, New Jersey, USA - występuje w złożach cynkowo-manganowych. - Otjosondu, Namibia.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są dobrze wykształcone, ostre kryształy o wyraźnym połysku i dobrej przezroczystości. Szczególnie poszukiwane są okazy wykazujące klasyczne dla skaleni zbliźniaczenia (np. zbliźniaczenia baweńskie). Wartość okazu podnosi również jego asocjacja z innymi rzadkimi minerałami, takimi jak cymryt czy taramellit. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i najbardziej pożądane uchodzą okazy z historycznych lokalizacji: Jakobsberg w Szwecji oraz Broken Hill w Australii. Wysoko cenione są również dobrze wykształcone kryształy z kopalni Benallt w Walii.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy celsjanu należy czyścić delikatnie, używając miękkiej szczoteczki i wody destylowanej. W przypadku silniejszych zabrudzeń można zastosować łagodny roztwór mydła, a następnie dokładnie spłukać i osuszyć okaz. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na gwałtowne zmiany temperatury. Należy unikać czyszczenia w myjkach ultradźwiękowych, które mogą powodować pękanie wzdłuż płaszczyzn łupliwości. Należy również unikać kontaktu z silnymi kwasami i zasadami. ## Przechowywanie Celsjan, z twardością 6-6.5, jest stosunkowo odporny na zarysowania, ale powinien być przechowywany oddzielnie od twardszych minerałów, takich jak kwarc czy korund. Ze względu na łupliwość, okazy należy chronić przed uderzeniami i upadkami. Najlepiej przechowywać je w osobnych, wyściełanych pudełkach.