Catapleiite

Wzór chemiczny: Na₂Zr⁴⁺Si₃O₉·2H₂O

Katapleit to rzadki krzemian cyrkonu i sodu, tworzący charakterystyczne, cienkie, tabliczkowe kryształy o szklistym lub perłowym połysku.

## Charakterystyka Katapleit jest uwodnionym krzemianem cyrkonu i sodu, należącym do minerałów rzadkich. Jego najbardziej typową i rozpoznawalną formą są cienkie, sześcioboczne, tabliczkowe kryształy, często ułożone w promieniste lub wachlarzowate agregaty. Kryształy bywają niekiedy pseudomorficzne po eudialicie, zachowując jego pierwotny kształt. Okazy są zazwyczaj niewielkie, a dobrze wykształcone, wolnostojące kryształy należą do rzadkości. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością około 6 w skali Mohsa. Ma szklisty, a na płaszczyznach łupliwości perłowy połysk. Jest kruchy, a jego gęstość wynosi około 2.8 g/cm³. Kryształy są zazwyczaj przeświecające, rzadziej przezroczyste lub niemal nieprzezroczyste. ## Barwy i odmiany Katapleit występuje w różnych odcieniach, najczęściej jest jasnobrązowy, żółtobrązowy, beżowy lub kremowy. Spotykane są również okazy bezbarwne, bladoróżowe, fioletowoszare, a nawet niebieskawe. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian handlowych czy gemmologicznych. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od greckich słów *kata* (κατά), oznaczającego "z" lub "wśród", oraz *pleion* (πλείων), czyli "więcej", co nawiązuje do jego częstego współwystępowania z innymi, rzadszymi minerałami cyrkonu. Został opisany po raz pierwszy w 1850 roku przez norweskiego mineraloga Petera Christiana Weibye na podstawie okazów znalezionych na wyspie Låven w Langesundsfjorden w Norwegii. ## Zastosowania Katapleit nie ma żadnego znaczenia przemysłowego. Jego jedynym zastosowaniem jest wartość naukowa i kolekcjonerska, jako rzadki i estetyczny minerał, szczególnie ceniony za okazy z klasycznych lokalizacji.

Właściwości

Twardość Mohsa
5.5-6
Barwa
Dark brown, reddish brown, flesh red, yellowish red, colourless, light grey, beige to tan, light yellow, orange, light blue
Połysk
Vitreous, Pearly
Rysa
White to pale yellow
Gęstość
2.65
Łupliwość
Perfect on {100} Imperfect on {101} {102}
Przełam
Irregular/Uneven
Przezroczystość
Transparent,Translucent
Układ krystaliczny
Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną katapleitu jest jego charakterystyczny wygląd: cienkie, tabliczkowe kryształy o sześciobocznym zarysie, często tworzące promieniste agregaty. Perłowy połysk na płaszczyznach łupliwości oraz stosunkowo wysoka twardość (ok. 6) są również pomocne w identyfikacji. ## Odróżnianie od podobnych Katapleit bywa mylony z innymi minerałami o tabliczkowym pokroju, takimi jak niektóre miki czy baryt. Miki są jednak znacznie bardziej miękkie i mają doskonałą łupliwość w jednym kierunku. Baryt jest znacznie cięższy (wyższa gęstość) i również bardziej miękki. W rzadkich przypadkach może przypominać wulfenit, który jednak jest cięższy, bardziej miękki i ma żywsze barwy (żółty, pomarańczowy). ## Formy kryształów Kryształy są zazwyczaj bardzo cienkie, tabliczkowe, o heksagonalnym lub pseudoheksagonalnym zarysie. Często występują w formie promienistych, wachlarzowatych lub sferulitycznych agregatów. Spotyka się także skupienia ziarniste i masywne.

Środowisko występowania

## Geneza Katapleit jest minerałem typowym dla alkalicznych skał magmowych, przede wszystkim nefelinowych sjenitów i ich pegmatytów. Powstaje w późnych stadiach krystalizacji magmy lub w wyniku procesów hydrotermalnych zachodzących w tych skałach. Może również tworzyć się jako produkt przemiany (alteracji) innych minerałów cyrkonu, zwłaszcza eudialitu. ## Asocjacje mineralne Minerał ten często współwystępuje z innymi rzadkimi minerałami typowymi dla sjenitów nefelinowych. Do jego najczęstszych asocjacji należą: eudialit, cyrkon, egiryn, nefelin, mikroklin, albitem, lorenzenit, astrofyllit i tytanit. ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne stanowiska katapleitu znajdują się w Norwegii, w rejonie Langesundsfjorden (wyspy Låven, Arø) oraz w kompleksie Tvedalen. Znakomite okazy, w tym duże kryształy, pochodzą z masywów Chibiny i Łowoziero na Półwyspie Kolskim w Rosji. Inne znane lokalizacje to Mont Saint-Hilaire w Quebecu (Kanada), Ilimaussaq w Grenlandii, Magnet Cove w Arkansas (USA) oraz Poços de Caldas w Brazylii.

Rzadkość

Rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi, sześciobocznymi kryształami, zwłaszcza te tworzące estetyczne, promieniste agregaty na kontrastującej matrycy skalnej. Wysoko oceniane są również kryształy o dużej średnicy, dobrej przezroczystości i nietypowej barwie (np. niebieskawej lub różowej). Pseudomorfozy katapleitu po eudialicie są poszukiwanym rarytasem. ## Popularne stanowiska Klasyczne, najbardziej pożądane okazy pochodzą z Norwegii (Langesundsfjorden) oraz z Półwyspu Kolskiego w Rosji (Chibiny, Łowoziero), skąd pochodzą jedne z największych i najlepiej uformowanych kryształów. Okazy z Mont Saint-Hilaire w Kanadzie są również bardzo cenione za różnorodność form i asocjacji mineralnych.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy katapleitu należy czyścić bardzo ostrożnie, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można użyć wody destylowanej, ale należy unikać długotrwałego moczenia. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą uszkodzić kruche kryształy. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie kwasów, które mogą go uszkodzić. Należy chronić go przed gwałtownymi zmianami temperatury oraz długotrwałą ekspozycją na bezpośrednie światło słoneczne, które teoretycznie może wpłynąć na jego barwę. Ze względu na kruchość, należy unikać uderzeń i upadków. ## Przechowywanie Kolekcjonerskie okazy katapleitu najlepiej przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, aby zapobiec zarysowaniom i uszkodzeniom mechanicznym. Należy trzymać je z dala od minerałów o większej twardości.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej