Carnotite
Wzór chemiczny: K<sub>2</sub>(U<sup>6+</sup>O<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(V<sup>5+</sup>O<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·3H<sub>2</sub>O
Karnotyt to jaskrawożółty, silnie radioaktywny minerał uranu i wanadu, występujący głównie w formie nalotów i skupień proszkowych na skałach osadowych.
Opis
## Charakterystyka Karnotyt jest uwodnionym wanadanianem potasu i uranylu, znanym przede wszystkim ze swojego intensywnego, kanarkowożółtego koloru. Rzadko tworzy widoczne gołym okiem kryształy, najczęściej występując w postaci proszkowych lub ziemistych nalotów, skupień i impregnacji w skałach osadowych, głównie piaskowcach. Może również tworzyć naskorupienia lub wypełniać niewielkie spękania. Ze względu na swój pokrój, okazy są zazwyczaj matowe i nieprzezroczyste, choć bardzo drobne kryształy mogą wykazywać słaby połysk. ## Właściwości fizyczne Jest to minerał bardzo miękki, o twardości zaledwie 2 w skali Mohsa, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Ma połysk matowy, ziemisty, a w gęstszych skupieniach bywa woskowy lub słabo perłowy. Jest przeświecający w bardzo cienkich odpryskach, lecz w formie skupień jest całkowicie nieprzezroczysty. Jego gęstość wynosi około 4,95-5,05 g/cm³, jest więc stosunkowo ciężki jak na minerał o niemetalicznym wyglądzie. ## Barwy i odmiany Charakteryzuje się stałą, diagnostyczną barwą w odcieniach od jaskrawożółtego, kanarkowego, do lekko zielonkawożółtego. Nie tworzy odmian barwnych ani handlowych - jego nazwa jest jednoznacznie związana z jego składem i wyglądem. ## Historia i nazwa Nazwa karnotytu, nadana w 1899 roku przez francuskich naukowców Charlesa Friedela i Éphrem-Louis-Clémenta Cumenge'a, honoruje Marie Adolphe'a Carnota (1839–1920), francuskiego chemika i inżyniera górnictwa, który jako pierwszy zidentyfikował ten minerał w próbkach z Kolorado. ## Zastosowania Karnotyt jest jednym z najważniejszych minerałów rudnych uranu, a także istotnym źródłem wanadu. Jego eksploatacja na dużą skalę, zwłaszcza w pierwszej połowie XX wieku na Płaskowyżu Kolorado w USA, miała kluczowe znaczenie dla rozwoju programów nuklearnych oraz jako dodatek stopowy do stali (wanad).
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną karnotytu jest jego intensywna, kanarkowożółta barwa połączona z proszkowym lub ziemistym pokrojem. Najważniejszym testem jest jednak pomiar radioaktywności - karnotyt wykazuje silną aktywność, łatwo wykrywalną za pomocą licznika Geigera. Zazwyczaj nie fluoryzuje w świetle ultrafioletowym. ## Odróżnianie od podobnych Karnotyt jest bardzo podobny do tiujamunitu (wapniowego odpowiednika). Odróżnienie ich bez analizy chemicznej jest niemal niemożliwe. Tiujamunit jednak częściej wykazuje słabą, zielonkawożółtą fluorescencję w UV. Inne żółte minerały wtórne uranu, jak autunit czy torbernit, mają zwykle lepiej wykształcone, tabliczkowe kryształy i silnie fluoryzują (autunit na zielono). Od siarki rodzimej odróżnia go znacznie większa gęstość i radioaktywność. ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy są ekstremalnie rzadkie i mają postać drobnych, listewkowych lub tabliczkowych form o jednoskośnej symetrii. Zdecydowana większość materiału to mikrokrystaliczne agregaty, skupienia proszkowe, naloty i impregnacje skały macierzystej (głównie piaskowca).
Środowisko geologiczne
## Geneza Karnotyt jest minerałem wtórnym, powstającym w strefie utleniania złóż uranu i wanadu. Tworzy się w warunkach pustynnych lub półpustynnych w wyniku działania wód gruntowych, które wymywają i koncentrują te pierwiastki w porowatych skałach osadowych, takich jak piaskowce i zlepieńce. Często wytrąca się na materii organicznej, np. skrzemieniałym drewnie lub kościach dinozaurów, które działają jako środowisko redukcyjne. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje ze swoim wapniowym analogiem, tiujamunitem. Towarzyszą mu również inne wtórne minerały uranu i wanadu, takie jak metatorbernit, rossyt, hewettyt, a także minerały ilaste, kalcyt i gips. Charakterystyczne jest jego występowanie w asocjacji ze skrzemieniałym drewnem. ## Lokalizacje Najważniejsze i historyczne złoża karnotytu znajdują się na Płaskowyżu Kolorado w USA (stany Utah, Kolorado, Arizona, Nowy Meksyk), skąd pochodzą klasyczne okazy. Znaczące wystąpienia znane są również z Kazachstanu, Australii (Radium Hill), Demokratycznej Republiki Konga, Gabonu i Maroka.
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy karnotytu charakteryzują się intensywną, jaskrawożółtą barwą i bogatym pokryciem skały macierzystej. Szczególnie poszukiwane są próbki, w których karnotyt tworzy impregnację lub naskorupienia na skrzemieniałym drewnie lub kościach kopalnych kręgowców. Ze względu na pylastą naturę minerału, okazy, na których tworzy on zwarte, a nie sypkie agregaty, są wyżej oceniane. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych okazów uważa się historyczne kopalnie z dystryktu Uravan w hrabstwie Montrose (Kolorado, USA) oraz z rejonu Grants (Nowy Meksyk, USA). Okazy z tych lokalizacji, zwłaszcza na fragmentach skamieniałego drewna, są standardem dla tego minerału.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazów karnotytu zasadniczo się nie czyści. Jest to minerał bardzo miękki, kruchy i często pylący. Jakakolwiek próba czyszczenia na mokro może go uszkodzić lub zmyć ze skały macierzystej. W razie konieczności można bardzo ostrożnie usunąć kurz za pomocą miękkiego pędzelka, wykonując tę czynność na zewnątrz lub w dobrze wentylowanym pomieszczeniu, z użyciem maski przeciwpyłowej. ## Czego unikać Karnotyt jest **silnie radioaktywny**. Należy bezwzględnie unikać wdychania pyłu i spożycia jego cząstek. Kontakt z minerałem powinien być ograniczony do minimum. Po każdym dotknięciu okazu należy dokładnie umyć ręce. Nie należy go przechowywać w sypialniach, miejscach pracy ani innych pomieszczeniach, gdzie spędza się dużo czasu. Promieniowanie może uszkodzić inne minerały (np. zaczernić kwarc dymny, zniszczyć barwę fluorytu), dlatego należy go trzymać z dala od reszty kolekcji. ## Przechowywanie Okazy karnotytu należy przechowywać w szczelnych, przezroczystych pojemnikach (np. z tworzywa sztucznego), które zapobiegają rozprzestrzenianiu się pyłu i gromadzeniu się radonu - gazowego produktu rozpadu uranu. Pojemnik musi być wyraźnie oznakowany jako materiał radioaktywny. Najlepiej trzymać go w miejscu z dobrą wentylacją, z dala od ludzi i zwierząt.