Carbonate-fluorapatite

Wzór chemiczny: Ca<sub>5</sub>(PO<sub>4</sub>,CO<sub>3</sub>)<sub>3</sub>F

Fosforan wapnia z grupy apatytu, w którym część grup fosforanowych jest zastąpiona przez węglanowe; jest głównym składnikiem skał fosforytowych.

## Charakterystyka Węglanofluorapatyt jest odmianą fluorapatytu, a nie odrębnym gatunkiem mineralnym. Charakteryzuje się podstawieniem części jonów fosforanowych (PO₄) przez jony węglanowe (CO₃) w strukturze krystalicznej. Jest to najpospolitszy minerał z grupy apatytu występujący w skałach osadowych. Rzadko tworzy dobrze wykształcone, heksagonalne kryształy. Zazwyczaj występuje w postaci skupień skrytokrystalicznych, ziarnistych, masywnych, nerkowatych lub w formie oolitów i konkrecji. Stanowi też główny nieorganiczny składnik kości i zębów kręgowców. ## Właściwości fizyczne Twardość węglanofluorapatytu wynosi 5 w skali Mohsa, co jest wzorcem dla tej wartości. Połysk jest najczęściej szklisty, czasem matowy lub ziemisty w przypadku skupień skrytokrystalicznych. Minerał bywa przezroczysty, przeświecający lub całkowicie nieprzezroczysty. Jego gęstość waha się w granicach 3,1-3,2 g/cm³. ## Barwy i odmiany Barwa jest bardzo zmienna - od bezbarwnej, przez białą, szarą, żółtawą, zielonkawą, aż po brązową i czarną. Zabarwienie często zależy od domieszek i inkluzji organicznych lub mineralnych. Nazwa "frankolit" jest historycznym synonimem dla bogatej w węglany odmiany apatytu. ## Historia i nazwa Nazwa "apatyt" pochodzi od greckiego słowa "apatein" (oszukiwać), ponieważ jego różnorodnie zabarwione kryształy często mylono z innymi minerałami, takimi jak beryl czy turmalin. Przedrostki "węglano-" i "fluoro-" precyzują skład chemiczny tej konkretnej odmiany, wskazując na obecność grup węglanowych i fluoru. ## Zastosowania Węglanofluorapatyt jest minerałem o ogromnym znaczeniu gospodarczym. Skały fosforytowe, których jest głównym składnikiem, stanowią podstawowe źródło fosforu do produkcji nawozów sztucznych. Wykorzystuje się go również do produkcji kwasu fosforowego i innych związków chemicznych na bazie fosforu.

Właściwości

Twardość Mohsa
5
Połysk
Vitreous to resinous
Rysa
White
Gęstość
3.1-3.2
Łupliwość
Indistinct on {0001}
Przełam
Conchoidal to uneven
Przezroczystość
Transparent to opaque
Układ krystaliczny
Hexagonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną jest twardość wynosząca dokładnie 5 w skali Mohsa. Jeśli minerał tworzy kryształy, ich heksagonalny kształt (sześciokątne słupy) jest bardzo charakterystyczny. W przypadku skupień masywnych i ziarnistych identyfikacja jest trudniejsza; pomocna może być stosunkowo duża gęstość i szklisty połysk. Słaba reakcja z kwasem solnym (po sproszkowaniu) może wskazywać na obecność węglanów. ## Odróżnianie od podobnych Węglanofluorapatyt bywa mylony z berylem (znacznie twardszy, 7.5-8), turmalinem (twardszy, 7-7.5, często wykazuje prążkowanie na ścianach słupów) oraz kalcytem (znacznie miększy, 3, gwałtownie reaguje z kwasami). Od innych odmian apatytu można go odróżnić głównie za pomocą zaawansowanych metod analitycznych. ## Formy kryształów Kryształy, gdy występują, mają pokrój heksagonalnych słupów, często zakończonych piramidami lub płaskimi pinakoidami. Znacznie częściej tworzy jednak agregaty ziarniste, masywne, promieniste, nerkowate (botroidalne) i kuliste (oolity), a także skrytokrystaliczne masy w fosforytach.

Środowisko występowania

## Geneza Węglanofluorapatyt jest minerałem głównie pochodzenia osadowego. Powstaje w środowiskach morskich w wyniku procesów chemicznych i biochemicznych, prowadząc do akumulacji i powstania rozległych złóż fosforytów. Może również tworzyć się w procesach diagenetycznych oraz w wyniku wietrzenia skał bogatych w fosfor. Jest podstawowym budulcem skamieniałych kości i zębów. ## Asocjacje mineralne W skałach fosforytowych najczęściej współwystępuje z kalcytem, dolomitem, kwarcem, glaukonitem, pirytem oraz minerałami ilastymi. W skamieniałościach kostnych jest głównym składnikiem, często z domieszkami tlenków żelaza i manganu. ## Lokalizacje Jako główny składnik fosforytów, występuje w ogromnych ilościach w wielu miejscach na świecie. Najważniejsze gospodarczo i znane z ciekawych okazów (głównie skamieniałości) lokalizacje to Maroko (region Khouribga), USA (Floryda, Karolina Północna, Idaho), Chiny, Rosja, Tunezja oraz Jordania.

Rzadkość

Pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Dla kolekcjonerów najbardziej pożądane są dobrze wykształcone, ostre i przejrzyste kryształy, które w przypadku tej odmiany są rzadkie. Dużą popularnością cieszą się natomiast interesujące formy skupień, takie jak formy nerkowate, kuliste konkrecje czy oolity. Wyjątkowo cenione są dobrze zachowane skamieniałości (np. zęby rekinów, fragmenty kości dinozaurów) zbudowane z węglanofluorapatytu, gdzie oryginalna struktura kostna została zastąpiona przez ten minerał. ## Popularne stanowiska Najsłynniejsze okazy kolekcjonerskie w postaci skamieniałości pochodzą z zagłębi fosforytowych na Florydzie w USA (np. okolice rzeki Peace, kopalnie w hrabstwie Polk) oraz z Maroka. Masywne, botroidalne lub oolitowe formy można znaleźć we wszystkich głównych rejonach wydobycia fosforytów.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić delikatnie, używając miękkiej szczoteczki i wody destylowanej. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, ponieważ mogą one uszkodzić okazy z wewnętrznymi spękaniami. ## Czego unikać Minerał jest stosunkowo miękki (twardość 5), dlatego łatwo go zarysować twardszymi minerałami, jak kwarc czy beryl. Jest wrażliwy na działanie silnych kwasów, które powodują jego trawienie. Niektóre kolorowe odmiany mogą blaknąć pod wpływem długotrwałej ekspozycji na światło słoneczne. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w osobnych, wyściełanych pudełkach lub klaserach, aby uniknąć kontaktu z twardszymi minerałami. Należy chronić je przed kurzem i gwałtownymi zmianami temperatury.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej