Cacoxenite

Wzór chemiczny: Fe<sup>3+</sup><sub>24</sub>AlO<sub>6</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>17</sub>(OH)<sub>12</sub>·75H<sub>2</sub>O

Kakoksenit to minerał z grupy fosforanów, znany z tworzenia promienistych, złotobrązowych wrostków w kwarcach i ametystach, które znacząco podnoszą ich wartość kolekcjonerską.

## Charakterystyka Kakoksenit jest uwodnionym fosforanem żelaza i glinu, który rzadko tworzy samodzielne, dobrze wykształcone kryształy. Najczęściej występuje w postaci promienistych lub włóknistych agregatów i igiełkowych wrostków w innych minerałach, zwłaszcza w kwarcach. Inkluzje te przyjmują formę złotych, żółtych lub brązowawych "kępek" i "miotiełek" rozproszonych wewnątrz minerału-gospodarza. Samodzielne kryształy, gdy się trafiają, są bardzo małe, igiełkowe i zebrane w promieniste lub sferyczne skupienia. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi 3-4. Charakteryzuje się jedwabistym lub matowym połyskiem. Jest przeświecający do nieprzezroczystego. Ze względu na swoją naturę - najczęściej w formie drobnych inkluzji - jego właściwości fizyczne rzadko są możliwe do zbadania w izolacji. ## Barwy i odmiany Kakoksenit występuje w odcieniach od żółtego, przez złotobrązowy, brązowoczerwony, po zielonkawy. Jego barwa jest charakterystyczna i stanowi główną cechę rozpoznawczą wrostków. Nie wyróżnia się nazwanych odmian, jednak w handlu kamieniami ozdobnymi często używa się określenia "ametyst z kakoksenitem" lub "kwarc kakoksenowy" dla okazów zawierających jego inkluzje. Należy zaznaczyć, że wiele komercyjnych okazów sprzedawanych pod tą nazwą w rzeczywistości zawiera wrostki goethytu, a nie kakoksenitu. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od greckich słów *kakos* (κακός) oznaczającego "zły" lub "bezwartościowy" oraz *xenos* (ξένος) oznaczającego "gość" lub "obcy". Nazwę tę, nadaną w 1825 roku przez Karla Cäsara von Leonharda, można tłumaczyć jako "zły gość", ponieważ obecność fosforu (pochodzącego z kakoksenitu) w rudach żelaza obniżała jakość wytapianego z nich metalu. ## Zastosowania Kakoksenit nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Jego jedyne znaczenie jest naukowe i kolekcjonerskie, szczególnie jako atrakcyjne wizualnie inkluzje w innych minerałach, głównie w kwarcach i ametystach z Brazylii.

Właściwości

Twardość Mohsa
3-4
Połysk
Jedwabisty
Rysa
Żółtawobrązowa
Gęstość
3.394
Łupliwość
Brak
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Przeświecający do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny
Heksagonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kakoksenit najłatwiej rozpoznać po jego charakterystycznej formie i kolorze, gdy występuje jako wrostki w kwarcach. Tworzy tam promieniste, pędzelkowate skupienia o barwie od złocistożółtej do brązowej. Samodzielne agregaty są rzadkie i charakteryzują się jedwabistym połyskiem i niską twardością. ## Odróżnianie od podobnych Najczęściej mylony jest z goethytem, który również tworzy igiełkowe, promieniste wrostki w kwarcach. Rozróżnienie jest często niemożliwe bez zaawansowanych badań (np. spektroskopii Ramana lub dyfrakcji rentgenowskiej). Wiele okazów handlowo określanych jako "kwarc z kakoksenitem" w rzeczywistości zawiera goethyt. Innym podobnym minerałem bywa rutyl, który jednak tworzy wrostki o znacznie wyższym, metalicznym połysku i jest twardszy. ## Formy kryształów Kryształy kakoksenitu są sześcioboczne (heksagonalne), bardzo drobne i mają postać igieł lub włosków. Prawie zawsze występują w postaci agregatów: promienistych, gwiaździstych, sferycznych lub w formie pęczków i miotełek.

Środowisko występowania

## Geneza Kakoksenit jest minerałem wtórnym. Powstaje w strefach utleniania (wietrzenia) złóż kruszców, w pegmatytach bogatych w fosforany oraz w osadach bogatych w żelazo. Często tworzy się w wyniku procesów hydrotermalnych niskich temperatur, krystalizując w pustkach i szczelinach skalnych, zwłaszcza w kwarcach. ## Asocjacje mineralne Jako minerał wtórny współwystępuje z innymi fosforanami, takimi jak waryscyt, strengit, rockbridgeit czy wavellit. W złożach rud żelaza towarzyszą mu limonit i goethyt. W formie inkluzji najczęściej spotykany jest w kwarcu (w tym w ametyście). ## Lokalizacje Najbardziej znane stanowiska, z których pochodzą samodzielne agregaty kakoksenitu, to m.in. kopalnia Hellertown w Pensylwanii (USA) oraz okolice Rochefort-en-Terre we Francji. Okazy z wrostkami kakoksenitu w ametystach i kwarcach pochodzą głównie z brazylijskich stanów Rio Grande do Sul i Minas Gerais. Występuje również w Czechach, Niemczech, Irlandii i na Słowacji.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione przez kolekcjonerów są okazy, w których kakoksenit tworzy wyraźne, dobrze zdefiniowane, promieniste inkluzje w przezroczystym i czystym kwarcu lub intensywnie wybarwionym ametyście. Atrakcyjność podnosi równomierne rozmieszczenie wrostków i ich intensywna, złocistożółta barwa. Samodzielne, dobrze wykształcone, sferyczne agregaty kakoksenitu, choć mniej efektowne wizualnie, są znacznie rzadsze i również poszukiwane przez wyspecjalizowanych kolekcjonerów. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej pożądane na rynku kolekcjonerskim są okazy "kwarcu z kakoksenitem" (często błędnie identyfikowane, w rzeczywistości zawierające goethyt) pochodzące z Brazylii. Historyczne, klasyczne stanowiska dla samodzielnych agregatów kakoksenitu to m.in. kopalnie w regionie Sauerland w Niemczech oraz w Kornwalii w Wielkiej Brytanii.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy kakoksenitu, zwłaszcza w formie delikatnych, igiełkowych skupień, należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać sprężonego powietrza do usunięcia kurzu. Jeśli konieczne jest czyszczenie na mokro, należy użyć wyłącznie wody destylowanej i bardzo miękkiego pędzelka, unikając jakiegokolwiek szorowania. Okazy wrośnięte w kwarc są znacznie trwalsze i można je myć w letniej wodzie z delikatnym mydłem. ## Czego unikać Kakoksenit jest minerałem bardzo miękkim i kruchym. Należy unikać kontaktu z twardszymi minerałami, które mogą go zarysować. Jest wrażliwy na działanie kwasów i silnych środków chemicznych. Nie należy go podgrzewać ani poddawać czyszczeniu ultradźwiękowemu. ## Przechowywanie Luźne agregaty kakoksenitu powinny być przechowywane w osobnych, wyściełanych pudełkach, aby zapobiec ich pokruszeniu. Okazy wrośnięte w kwarc można eksponować, jednak zaleca się unikanie długotrwałej ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne, które teoretycznie może wpłynąć na barwę inkluzji.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej