Bytownite
Wzór chemiczny: (Ca,Na)[Al(Al,Si)Si₂O₈]
Bytownit to bogaty w wapń minerał z grupy plagioklazów, ceniony za przezroczyste, żółtawe kryształy i występowanie w niektórych meteorytach.
Właściwości
- Twardość Mohsa
- 6-6.5
- Barwa
- Colourless, grey, greenish-white, or white
- Połysk
- Vitreous
- Rysa
- White
- Gęstość
- 0
- Łupliwość
- on [001], good on [010]
- Przełam
- Step-Like
- Przezroczystość
- Transparent to Translucent
- Układ krystaliczny
- Triclinic
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Identyfikacja bytownitu w formie skupień ziarnistych jest trudna bez specjalistycznego sprzętu. W przypadku dobrze wykształconych kryształów pomocne są: twardość (rysuje szkło), obecność dwóch kierunków łupliwości przecinających się pod kątem zbliżonym do 90° oraz szklisty połysk. Na powierzchniach łupliwości często widoczne są delikatne prążki (bruzdy) będące efektem zbliźniaczeń wielokrotnych - jest to kluczowa cecha rozpoznawcza plagioklazów. ## Odróżnianie od podobnych Bytownit jest makroskopowo niemożliwy do odróżnienia od innych plagioklazów (labradoru, anortytu). Wymaga to pomiaru gęstości, współczynników załamania światła lub analizy chemicznej. Od kwarcu odróżnia go obecność łupliwości (kwarc jej nie posiada). Od kalcytu odróżnia go znacznie wyższa twardość (kalcyt nie rysuje szkła) i brak reakcji z kwasem solnym. ## Formy kryształów Kryształy bytownitu, gdy występują, mają najczęściej pokrój tabliczkowy lub krótko-słupkowy. Powszechnie tworzy skupienia ziarniste, masywne, będąc głównym składnikiem niektórych skał magmowych. Charakterystyczne są dla niego zbliźniaczenia, zwłaszcza zgodne z prawem albitowym (widoczne jako drobne prążkowanie na płaszczyznach łupliwości) i peryklinowym.
Środowisko występowania
## Geneza Bytownit jest minerałem typowym dla zasadowych skał magmowych, zarówno głębinowych, jak i wylewnych. Krystalizuje z magmy bogatej w wapń i aluminium, a ubogiej w krzemionkę. Występuje głównie w gabrach, norytach, anortozytach oraz w ich wulkanicznych odpowiednikach - bazaltach i andezytach. Spotykany jest również w niektórych skałach metamorficznych powstałych w warunkach wysokich temperatur, np. w granulitach. Co istotne, bytownit został zidentyfikowany jako składnik niektórych meteorytów kamiennych (chondrytów i achondrytów), co świadczy o jego powstawaniu również w warunkach pozaziemskich. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z innymi minerałami skałotwórczymi typowymi dla skał zasadowych, takimi jak pirokseny (augit, hipersten), oliwiny, magnetyt oraz ilmenit. W skałach metamorficznych może towarzyszyć mu granat, kordieryt i hornblenda. ## Lokalizacje Znaczące złoża i wystąpienia bytownitu znajdują się w wielu miejscach na świecie. Do najważniejszych należą: kompleks Bushveld w RPA, intruzja Skaergaard na Grenlandii, kompleks Stillwater w Montanie (USA) oraz duże intruzje anortozytowe w Kanadzie (prowincje Quebec i Ontario), gdzie jest głównym składnikiem skał. Przezroczyste kryształy jakości jubilerskiej pochodzą głównie z Meksyku (okolice Chihuahua) i stanu Oregon w USA. W Polsce bytownit jest składnikiem bazaltów i gabr występujących na Dolnym Śląsku.
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Dla kolekcjonerów
## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są dobrze wykształcone, przezroczyste kryształy bytownitu, zwłaszcza te o wyraźnej, żółtej barwie. Wysoko oceniane są okazy z widocznymi zbliźniaczeniami, a także te pochodzące z klasycznych lub rzadkich lokalizacji. W przypadku okazów skałotwórczych (np. fragmentów anortozytu), o wartości decyduje wielkość ziaren bytownitu i estetyczny kontrast z innymi minerałami. Czystość (brak inkluzji i spękań) jest kluczowa dla materiału fasetowego. ## Popularne stanowiska Kolekcjonerzy poszukują przede wszystkim przezroczystych, żółtych kryształów z Meksyku oraz okazów wykazujących awenturyzację (tzw. "sunstone") ze stanu Oregon w USA. Klasyczne, choć mniej efektowne wizualnie, są okazy z typowej lokalizacji w Ottawie (Kanada). Duże, gruboziarniste agregaty pochodzące z anortozytów w Kanadzie i Norwegii również mają swoje miejsce w kolekcjach systematycznych.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy bytownitu można bezpiecznie czyścić letnią wodą z dodatkiem łagodnego mydła i przy użyciu miękkiej szczoteczki. Po umyciu należy je dokładnie spłukać czystą wodą (najlepiej destylowaną) i pozostawić do całkowitego wyschnięcia. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami, zwłaszcza kwasem fluorowodorowym, który rozkłada krzemiany. Minerał jest wrażliwy na gwałtowne zmiany temperatury, które mogą powodować powstawanie wewnętrznych pęknięć. Nie należy używać myjek ultradźwiękowych ani parowych, szczególnie w przypadku okazów z inkluzjami lub wewnętrznymi spękaniami. ## Przechowywanie Bytownit jest stosunkowo twardy, ale kruchy i podatny na uszkodzenia mechaniczne wzdłuż płaszczyzn łupliwości. Okazy kolekcjonerskie najlepiej przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach lub na podstawkach, z dala od twardszych minerałów (np. kwarcu, beryli), które mogłyby je zarysować. Należy unikać długotrwałej ekspozycji na bezpośrednie światło słoneczne, chociaż nie jest on szczególnie wrażliwy na blaknięcie.