Borax

Wzór chemiczny: Na₂B₄O₅(OH)₄·₈H₂O

Boraks to uwodniony boran sodu, który tworzy nietrwałe, bezbarwne lub białe kryształy, łatwo tracące wodę i przechodzące w tincalconit.

## Charakterystyka Boraks, znany również jako tinkal, jest minerałem z grupy boranów. Tworzy duże, ale często słabo wykształcone, pryzmatyczne kryształy. Zazwyczaj występuje w postaci skupień ziarnistych, ziemistych lub jako wykwity na powierzchni skał. Świeże okazy są bezbarwne lub białe i przezroczyste, jednak pod wpływem suchego powietrza szybko ulegają dehydratacji. W trakcie tego procesu tracą wodę krystalizacyjną, stając się białe, nieprzezroczyste i kruche, a ich powierzchnia pokrywa się pyłem minerału tincalconitu. ## Właściwości fizyczne Boraks jest minerałem bardzo miękkim, o twardości zaledwie 2-2.5 w skali Mohsa, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Ma szklisty, a na zwietrzałych powierzchniach ziemisty połysk. Jest lekki, z gęstością około 1.7 g/cm³. Charakterystyczną cechą jest jego słodkawo-alkaliczny smak oraz rozpuszczalność w wodzie. ## Barwy i odmiany Najczęściej jest bezbarwny, biały lub szarawy. Zanieczyszczenia mogą nadawać mu odcienie żółtawe, zielonkawe, a nawet niebieskawe. Nie wyróżnia się odmian barwnych ani handlowych, a nazwa "tinkal" jest historycznym synonimem stosowanym głównie w odniesieniu do surowca z azjatyckich złóż. ## Historia i nazwa Nazwa "boraks" pochodzi od arabskiego słowa *buraq* lub perskiego *burah*, oznaczającego "biały", co nawiązuje do koloru minerału. Jest on znany od starożytności i był transportowany z Tybetu do Europy już w średniowieczu. Jako odrębny minerał został opisany w 1748 roku przez Johana Gottschalka Wallériusa. ## Zastosowania Boraks jest głównym źródłem boru. Ma szerokie zastosowanie w przemyśle chemicznym do produkcji kwasu borowego, szkła (w tym szkła borokrzemowego, np. Pyrex), ceramiki, emalii i glazur. Używa się go również jako topnik w metalurgii, środek czyszczący, antyseptyczny, konserwujący drewno oraz jako składnik nawozów.

Właściwości

Twardość Mohsa: 2-2.5
Połysk: Vitreous, Resinous, Greasy, Earthy
Rysa: White
Gęstość: 1.7-1.72
Łupliwość: Perfect on {100}, good on {110}, poor on {010}
Przełam: Conchoidal
Przezroczystość: Transparent to translucent, Opaque
Układ krystaliczny: Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne boraksu to jego niska twardość (2-2.5), rozpuszczalność w wodzie, słodkawo-alkaliczny smak oraz szybka dehydratacja w suchym powietrzu, prowadząca do powstania białego, pylastego nalotu tincalconitu. Kryształy często mają charakterystyczny, krótki, pryzmatyczny kształt. ## Odróżnianie od podobnych Boraks można pomylić z innymi ewaporatami, takimi jak halit, kernit czy kolemanit. - **Halit** ma słony smak i doskonałą, trójkierunkową łupliwość (kostkową). - **Kernit** jest twardszy (twardość 3) i tworzy wydłużone, często drzazgowate agregaty. - **Kolemanit** jest znacznie twardszy (4.5) i nie rozpuszcza się tak łatwo w wodzie. - **Tincalconit**, produkt dehydratacji boraksu, jest pylasty i ma inny kształt kryształów (ośmiościany). ## Formy kryształów Boraks krystalizuje w układzie jednoskośnym, tworząc krótkie, pryzmatyczne kryształy o przekroju zbliżonym do sześcioboku. Często są one spłaszczone. Występuje również w formie skupień ziarnistych, masywnych, a także jako wykwity i naskorupienia.

Środowisko występowania

## Geneza Boraks jest minerałem ewaporatowym. Powstaje w wyniku odparowywania wód słonych jezior (tzw. playa) i wysychających basenów sedymentacyjnych w suchym, pustynnym klimacie. Krystalizuje bezpośrednio z wód bogatych w bor, sód i inne sole. Jest typowym minerałem sezonowym, który może rozpuszczać się i ponownie krystalizować w zależności od pory roku. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z innymi boranami i ewaporatami, takimi jak halit, kernit, kolemanit, uleksyt, a także z siarczanami (tenardyt, mirabilit) i węglanami (trona, nahcolit). ## Lokalizacje Najważniejsze i najbardziej znane złoża boraksu na świecie znajdują się w Stanach Zjednoczonych, w Kalifornii (Searles Lake, Boron, Dolina Śmierci) oraz w Nevadzie. Duże złoża występują również w Turcji (Kirka), w Tybecie (Chiny), w Argentynie, Boliwii i Chile. Wiele z tych lokalizacji to wyschnięte dna słonych jezior.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są duże, dobrze wykształcone, przezroczyste i nieuszkodzone kryształy boraksu. Ponieważ minerał jest bardzo nietrwały, okazy, które zachowały swoją pierwotną formę, przejrzystość i połysk, są znacznie bardziej wartościowe. Okazy z klasycznych, historycznych lokalizacji, takich jak Searles Lake, również cieszą się dużym zainteresowaniem. Ze względu na trudności w konserwacji, wysokiej jakości boraks jest rzadkością w kolekcjach. ## Popularne stanowiska Najsłynniejsze okazy kolekcjonerskie pochodzą z kopalni U.S. Borax w Boron oraz z Searles Lake w hrabstwie San Bernardino w Kalifornii, USA. To stamtąd pozyskiwano duże, klasyczne kryształy. Historyczne znaczenie mają również złoża w Tybecie.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Boraks jest bardzo wrażliwy na wodę i zmiany wilgotności. Absolutnie nie należy go myć w wodzie, ponieważ ulegnie rozpuszczeniu. Do usuwania kurzu można użyć bardzo miękkiego, suchego pędzelka lub sprężonego powietrza z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z wodą i wszelkimi płynami. Minerał jest bardzo wrażliwy na suche powietrze, które powoduje jego szybką dehydratację i rozpad (przejście w tincalconit). Należy chronić go przed bezpośrednim światłem słonecznym i źródłami ciepła, które przyspieszają ten proces. Jest skrajnie nietrwały w warunkach domowych. ## Przechowywanie Okazy boraksu wymagają specjalnych warunków. Najlepiej przechowywać je w szczelnie zamkniętych pojemnikach (np. typu "perky box") lub woreczkach strunowych, aby utrzymać stabilną, podwyższoną wilgotność. Można umieścić w pojemniku mały wacik nasączony wodą (ale nie dotykający okazu), aby zapobiec wysychaniu. Ekspozycja powinna odbywać się w zamkniętych gablotach z kontrolowaną wilgotnością.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej