Bixbyite-(Fe)
Wzór chemiczny: Fe<sup>3+</sup><sub>2</sub>O<sub>3</sub>
Bixbyit to tlenek manganu i żelaza, tworzący charakterystyczne, czarne, metalicznie lśniące kryształy w formie sześcianów.
Opis
## Charakterystyka Bixbyit jest tlenkiem manganu i żelaza, znanym z tworzenia wyjątkowo dobrze wykształconych, ostrych jak brzytwa kryształów. Najczęściej przyjmują one formę idealnych sześcianów o silnym, metalicznym połysku i intensywnie czarnej barwie. Ściany kryształów bywają gładkie i lśniące, rzadziej matowe lub lekko skorodowane. Okazy często składają się z pojedynczych, narosłych na skale macierzystej sześcianów lub ich zgrupowań. Nazwa Bixbyit-(Fe) jest historycznym synonimem, a współczesna mineralogia używa nazwy Bixbyit, wskazując na dominującą rolę manganu w składzie chemicznym. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo twardy i ciężki. Jego twardość w skali Mohsa wynosi 6 do 6.5, co pozwala mu zarysować szkło. Jest całkowicie nieprzezroczysty, a jego połysk określa się jako metaliczny lub półmetaliczny. Gęstość waha się w przedziale 4.9-5.0 g/cm³, co sprawia, że okazy są zauważalnie ciężkie w stosunku do swojej wielkości. ## Barwy i odmiany Bixbyit jest jednobarwny - występuje wyłącznie w kolorze czarnym. Nie tworzy odmian barwnych ani handlowych. Różnice w wyglądzie okazów wynikają głównie z formy kryształów, ich wielkości i połysku. ## Historia i nazwa Minerał został opisany w 1897 roku przez Samuela L. Penfielda i Horace'a W. Foote'a. Nazwali go na cześć amerykańskiego kolekcjonera i handlarza minerałami, Maynarda Bixby'ego (1853-1935), który odkrył pierwsze okazy w górach Thomas Range w stanie Utah, USA. ## Zastosowania Bixbyit nie ma żadnego zastosowania przemysłowego. Jest natomiast wysoko cenionym i poszukiwanym minerałem kolekcjonerskim, zwłaszcza ze względu na perfekcyjne, sześcienne kryształy.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną bixbyitu jest jego forma krystaliczna - niemal idealne, czarne, lśniące sześciany. Identyfikację ułatwia duża twardość (6-6.5 w skali Mohsa), czarna rysa oraz charakterystyczne środowisko występowania w riolitach, często w towarzystwie topazu. ## Odróżnianie od podobnych Bixbyit bywa mylony z kilkoma innymi czarnymi minerałami: - **Magnetyt**: Najłatwiej odróżnić go za pomocą magnesu - magnetyt jest silnie magnetyczny, a bixbyit nie wykazuje magnetyzmu. - **Piryt**: Piryt ma jaśniejszą, zielonoczarną rysę i często prążkowane ściany sześcianów, podczas gdy bixbyit ma czarną rysę i zazwyczaj gładkie ściany. - **Galena**: Galena jest znacznie bardziej miękka (twardość ok. 2.5), dużo cięższa (gęstość ~7.6 g/cm³) i ma doskonałą łupliwość w trzech kierunkach, rozpadając się na sześcienne kostki. ## Formy kryształów Bixbyit krystalizuje w układzie regularnym, tworząc głównie proste sześciany. Kryształy mogą być modyfikowane przez ściany dwunastościanu rombowego lub ośmiościanu, co prowadzi do powstania form o ściętych narożach i krawędziach. Występuje jako pojedyncze kryształy, wrostki w skale lub w formie nieregularnych skupień ziarnistych.
Środowisko geologiczne
## Geneza Bixbyit powstaje w warunkach wysokiej temperatury i niskiego ciśnienia. Jego najbardziej znane stanowiska związane są z pustkami (litofizami) w wulkanicznych skałach krzemionkowych, takich jak riolit. Krystalizuje tam z gorących gazów bogatych w mangan, żelazo i fluor w procesie zwanym pneumatolizą. Rzadziej spotykany jest w przeobrażonych (metamorficznych) złożach manganu. ## Asocjacje mineralne Minerałami typowo towarzyszącymi bixbyitowi w riolitach są topaz (bezbarwny, sherry), czerwony beryl (bixbit), pseudobrookit, hematyt, spessartyn, kwarc dymny oraz sanidyn. ## Lokalizacje Najważniejsze i najbardziej znane lokalizacje bixbyitu na świecie znajdują się w USA, w stanie Utah. Należą do nich: - **Thomas Range, Juab County, Utah, USA** - lokalizacja typowa, gdzie odkryto minerał. Występuje tam w riolicie z topazem. - **Wah Wah Mountains, Beaver County, Utah, USA** - stąd pochodzą największe i najdoskonalsze kryształy bixbyitu na świecie, często w paragenezie z ekstremalnie rzadkim czerwonym berylem. Inne znane stanowiska to Black Range w Nowym Meksyku (USA), okolice San Luis Potosí w Meksyku oraz w Patagonii w Argentynie.
Rzadkość
Rzadki
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy bixbyitu to te z ostrymi, nieuszkodzonymi kryształami o silnym, metalicznym połysku. Kluczowe czynniki wpływające na wartość to: - **Wielkość kryształów**: Im większy sześcian, tym okaz jest cenniejszy. - **Połysk i forma**: Intensywnie lśniące, idealnie uformowane sześciany są najbardziej pożądane. - **Skała macierzysta (matrix)**: Okazy, gdzie czarne kryształy kontrastują z jasną skałą riolitową, są bardzo atrakcyjne wizualnie. - **Asocjacje**: Połączenie bixbyitu z innymi minerałami, zwłaszcza z topazem, a przede wszystkim z czerwonym berylem, drastycznie podnosi wartość i rangę okazu. ## Popularne stanowiska Kolekcjonerzy na całym świecie najbardziej pożądają okazów z gór Wah Wah w Utah, które uchodzą za źródło najlepszych bixbyitów. Okazy z klasycznej lokalizacji w Thomas Range również są cenione, zwłaszcza te z historycznych zbiorów.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Okazy bixbyitu najlepiej czyścić mechanicznie przy użyciu miękkiej szczoteczki i letniej wody. Można użyć niewielkiej ilości neutralnego mydła, a następnie dokładnie spłukać okaz wodą destylowaną. Myjki ultradźwiękowe są generalnie bezpieczne dla izolowanych kryształów, ale mogą uszkodzić delikatną skałę macierzystą (matrix). ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami, które mogą uszkodzić powierzchnię kryształów. Mimo znacznej twardości, ostre krawędzie i naroża sześcianów są podatne na ukruszenia i obtłuczenia, dlatego należy chronić okazy przed uderzeniami i tarciem. ## Przechowywanie Bixbyit jest minerałem stabilnym i nie wymaga specjalnych warunków. Należy przechowywać go w sposób chroniący przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi, najlepiej w osobnych pudełkach lub gablotach, z dala od twardszych minerałów, które mogłyby go zarysować.