Bismutite

Wzór chemiczny: Bi₃+₂O₂(CO₃)

Bizmutyt to wtórny minerał bizmutu, powstający w wyniku wietrzenia innych minerałów bizmutowych, tworzący najczęściej ziemiste lub włókniste skupienia.

## Charakterystyka Bizmutyt jest węglanem bizmutu, powstającym jako produkt utleniania i wietrzenia pierwotnych minerałów bizmutu, takich jak bizmut rodzimy czy bizmutynit. Rzadko tworzy wyraźne kryształy, które zazwyczaj są bardzo małe, igiełkowe lub tabliczkowe. Najczęściej występuje w postaci gęstych, ziemistych mas, włóknistych agregatów, naskorupień lub jako pseudomorfozy po innych minerałach. Jego wygląd jest zazwyczaj niepozorny, a okazy mają wartość głównie naukową i kolekcjonerską. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo miękki, a jego twardość w skali Mohsa wynosi od 2.5 do 3.5. Jest ciężki ze względu na wysoką zawartość bizmutu - jego gęstość waha się od 6.1 do 7.4 g/cm³, w zależności od stopnia uwodnienia i zanieczyszczeń. Połysk bywa zmienny, od szklistego na ścianach kryształów, przez perłowy na płaszczyznach łupliwości, po matowy lub ziemisty w przypadku skupień masowych. ## Barwy i odmiany Bizmutyt przyjmuje różne barwy, najczęściej od białej, przez kremową, żółtą, zielonkawą, do szarej i brązowej. Zabarwienie często zależy od domieszek, np. związki miedzi mogą nadawać mu zielonkawy odcień. Nie wyróżnia się nazwanych odmian, ale spotyka się pseudomorfozy bizmutytu po bizmucie rodzimym, bizmutynicie, a nawet kalcycie. ## Historia i nazwa Nazwa bizmutyt, nadana w 1841 roku przez Augusta Breithaupta, nawiązuje bezpośrednio do składu chemicznego minerału - wysokiej zawartości bizmutu. Minerał był jednak znany i opisywany już wcześniej pod różnymi nazwami, co odzwierciedlało trudności w jego precyzyjnej identyfikacji przed rozwojem nowoczesnych metod analitycznych. ## Zastosowania Bizmutyt, występując w większych nagromadzeniach, może stanowić podrzędną rudę bizmutu. Ze względu na swój nieefektowny wygląd i niewielkie rozmiary kryształów, jego znaczenie kolekcjonerskie jest ograniczone, choć jest ceniony przez kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach wtórnych i pseudomorfozach.

Właściwości

Twardość Mohsa: 2.5-3.5
Połysk: Szklisty, Perłowy, Matowy
Rysa: Biała do szarobiałej
Gęstość: 6.1-7.4
Łupliwość: Dobra wg {001}
Przełam: Nierówny
Przezroczystość: Przeświecający do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny: Tetragonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Bizmutyt można rozpoznać po jego dużej gęstości (okaz jest zaskakująco ciężki jak na swój rozmiar), niskiej twardości oraz charakterystycznej reakcji z kwasami (burzenie się). Często występuje w postaci ziemistych lub włóknistych mas w strefach utleniania złóż kruszcowych. ## Odróżnianie od podobnych Bizmutyt bywa mylony z innymi wtórnymi minerałami bizmutu, takimi jak bismit (tlenek bizmutu), który jednak nie reaguje z kwasami. Może przypominać niektóre węglany, np. cerusyt, ale jest od niego znacznie cięższy. Odróżnienie od rzadszych węglanów bizmutu, jak beyeryt, wymaga zaawansowanych analiz (np. XRD). ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy są rzadkie i mikroskopijnej wielkości. Przyjmują formę tabliczkową, listewkową lub igiełkową. Zazwyczaj tworzy skupienia promieniste, włókniste, sferolityczne, a także gęste, zbite lub ziemiste masy i naskorupienia. Często spotykany w formie pseudomorfoz po innych minerałach bizmutu.

Środowisko występowania

## Geneza Bizmutyt jest typowym minerałem wtórnym, powstającym w strefie utleniania (wietrzenia) hydrotermalnych żył kruszcowych oraz pegmatytów zawierających pierwotne minerały bizmutu, takie jak bizmut rodzimy i bizmutynit. Tworzy się w wyniku reakcji bogatych w bizmut roztworów z wodami zawierającymi rozpuszczony dwutlenek węgla. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z minerałami, z których powstaje: bizmutem rodzimym i bizmutynitem. Towarzyszą mu również inne minerały strefy utleniania, takie jak bismit, malachit, azuryt, cerusyt, a także kwarc, wolframit, kasyteryt i różne minerały arsenu. ## Lokalizacje Znaczące stanowiska bizmutytu znajdują się na całym świecie. W Europie znany jest z Schneebergu i Altenbergu w Niemczech, Jáchymova w Czechach oraz Kornwalii w Wielkiej Brytanii. Występuje także w Boliwii (kopalnie Llallagua, Tasna), Australii (Nowa Południowa Walia), Meksyku (Sonora) oraz w USA, głównie w stanach Kalifornia, Kolorado, Arizona i Dakota Południowa (w rejonie Black Hills).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, choćby mikroskopijnymi, kryształami, zwłaszcza tworzącymi promieniste agregaty lub rozety na matrycy skalnej. Wysoko oceniane są również ostre i wyraźne pseudomorfozy bizmutytu po bizmucie rodzimym lub bizmutynicie. W przypadku skupień masowych liczy się intensywność barwy (np. żywo żółtej lub zielonkawej) oraz estetyczne asocjacje z innymi minerałami. ## Popularne stanowiska Klasyczne okazy pochodzą z historycznych lokalizacji w Saksonii (Niemcy). Atrakcyjne, żółte i zielonkawe sferolityczne agregaty znajdowano w kopalni Cuprom w stanie Utah, USA. Z kolei dobrej jakości pseudomorfozy znane są z Boliwii oraz z kopalni Wolfram Camp w Queensland, Australia.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy bizmutytu są miękkie i często kruche, dlatego należy je czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można przemyć okaz szybko w wodzie destylowanej i natychmiast dokładnie osuszyć. Unikać myjek ultradźwiękowych. ## Czego unikać Bizmutyt jest węglanem, co oznacza, że gwałtownie reaguje z kwasami, nawet słabymi, wydzielając dwutlenek węgla. Należy bezwzględnie unikać kontaktu z kwasami solnym, octowym i innymi chemikaliami domowymi. Należy również chronić go przed wysoką temperaturą i długotrwałym działaniem wilgoci. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w osobnych, wyściełanych pudełkach, aby uniknąć zarysowań przez twardsze minerały. Ziemiste i kruche agregaty wymagają szczególnej ostrożności. Nie ma specjalnych wymagań co do ekspozycji na światło.