Birnessite

Wzór chemiczny: (Na,Ca,K)₀.₆(Mn⁴⁺,Mn³⁺)₂O₄·1.5H₂O

Czarnobrązowy lub czarny minerał tlenku manganu, tworzący drobnoziarniste agregaty, masy ziemiste i naloty, rzadko formujący wyraźne kryształy.

## Charakterystyka Birnessyt jest uwodnionym tlenkiem manganu o zmiennym składzie chemicznym, zawierającym sód, wapń i potas. Zazwyczaj występuje w postaci drobnoziarnistych, ziemistych lub sadzowatych mas, a także jako skorupy, naloty, dendryty i niewielkie konkrecje. Rzadko tworzy mikroskopijne, płytkowe lub listewkowe kryształy widoczne jedynie pod dużym powiększeniem. Jego czarna lub ciemnobrązowa barwa jest bardzo charakterystyczna. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi około 1.5, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Jest nieprzezroczysty i ma matowy lub ziemisty połysk. Gęstość waha się od 3.4 do 3.6 g/cm³. Jest kruchy i łatwo rozpada się na drobny proszek. ## Barwy i odmiany Birnessyt jest zazwyczaj czarny, czarnobrązowy lub ciemnobrązowy. Nie wyróżnia się jego nazwanych odmian barwnych czy handlowych. Zmienność w jego wyglądzie wynika głównie z formy skupienia - od mas ziemistych po skorupy o matowym połysku. ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od miejscowości Birness w hrabstwie Aberdeenshire w Szkocji, gdzie został on po raz pierwszy zidentyfikowany w 1956 roku przez L.H.P. Jonesa i A.A. Milne. Został znaleziony w osadach fluwioglacjalnych. ## Zastosowania Birnessyt, jako jeden z głównych składników rud manganu, ma znaczenie przemysłowe w produkcji stali i stopów. Ze względu na swoje właściwości katalityczne i zdolność do wymiany jonowej jest przedmiotem badań w dziedzinie chemii materiałowej, remediacji środowiska (np. usuwania zanieczyszczeń z wody) oraz w technologiach magazynowania energii.

Właściwości

Twardość Mohsa
1.5
Barwa
Black; dark brown in transmitted light
Połysk
Dull
Rysa
Dark brown to brown
Gęstość
3
Łupliwość
Structure suggests a cleavage might be observable on
Przełam
Uneven
Przezroczystość
Opaque
Układ krystaliczny
Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Birnessyt najłatwiej rozpoznać po jego czarnej lub ciemnobrązowej barwie, bardzo niskiej twardości (około 1.5 w skali Mohsa) oraz ziemistym lub sadzowatym wyglądzie. Charakterystyczne jest to, że brudzi palce, pozostawiając ciemny ślad, podobnie jak sadza. Jego rysa jest czarnobrązowa. ## Odróżnianie od podobnych Birnessyt można pomylić z innymi tlenkami manganu, takimi jak piroluzyt, hollandyt czy romanechit. Piroluzyt jest zazwyczaj twardszy (2-6.5) i często tworzy promieniste lub włókniste agregaty. Hollandyt i romanechit są znacznie twardsze (4-6) i często występują w formach nerkowatych lub groniastych o twardszej, bardziej zbitej strukturze. Birnessyt wyróżnia się przede wszystkim swoją wyjątkową miękkością. ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy są niezwykle rzadkie i mają postać mikroskopijnych, heksagonalnych płytek lub listewek. Zazwyczaj tworzy skupienia ziemiste, proszkowe, sadzowate, a także skorupy, naloty, dendryty i guzki (konkrecje).

Środowisko występowania

## Geneza Birnessyt jest minerałem wtórnym, powstającym w strefie utleniania złóż manganu. Tworzy się również w wyniku procesów sedymentacyjnych w środowiskach morskich i jeziornych, gdzie jest głównym składnikiem konkrecji i skorup manganowych na dnie oceanów. Może także powstawać w glebach i osadach w wyniku działalności mikrobiologicznej, która odgrywa kluczową rolę w utlenianiu manganu. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi minerałami manganu, takimi jak todorokit, romanechit, piroluzyt, kryptomelan, a także z kalcytem, kwarcem oraz tlenkami i wodorotlenkami żelaza (np. goethytem). ## Lokalizacje Jako minerał pospolity, birnessyt jest szeroko rozpowszechniony na świecie. Poza lokalizacją typową w Szkocji, występuje w wielu złożach manganu, m.in. w Republice Południowej Afryki (pola manganowe Kalahari), Australii, Brazylii, Gabonie, Indiach, Ukrainie i USA. Jest również głównym składnikiem konkrecji polimetalicznych znajdowanych na dnach Pacyfiku, Atlantyku i Oceanu Indyjskiego.

Rzadkość

Pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Okazy birnessytu rzadko są cenione jako samodzielne obiekty kolekcjonerskie ze względu na ich powszechny, ziemisty wygląd. Wartość zyskują okazy, na których birnessyt tworzy estetyczne, kontrastujące dendryty (podobne do paproci wzory) na powierzchni innych skał, np. na wapieniach czy piaskowcach. Poszukiwane są również rzadkie formacje z mikrokryształami, dostępne jednak głównie dla wyspecjalizowanych kolekcjonerów (mikromontów). ## Popularne stanowiska Najbardziej znane i cenione przez kolekcjonerów dendryty tlenków manganu (często zawierające birnessyt) pochodzą z Solnhofen w Bawarii (Niemcy), gdzie tworzą spektakularne wzory na płytkach wapienia litograficznego. Inne godne uwagi lokalizacje to kopalnie manganu na całym świecie, gdzie birnessyt może tworzyć interesujące formy w asocjacji z innymi minerałami.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy birnessytu są bardzo miękkie i kruche. Należy unikać czyszczenia mechanicznego. Jeśli jest to konieczne, można użyć bardzo miękkiego pędzelka do usunięcia luźnego pyłu. Z uwagi na jego porowatą i ziemistą naturę, czyszczenie na mokro jest niewskazane, ponieważ może prowadzić do rozpadu okazu. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą, kwasami i innymi chemikaliami. Minerał jest wrażliwy na wstrząsy i nacisk - łatwo się kruszy i ściera. Nie należy go podgrzewać ani wystawiać na działanie ultradźwięków. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w stabilnych warunkach, w zamkniętych pudełkach lub gablotach, aby chronić je przed kurzem i uszkodzeniami mechanicznymi. Najlepiej umieścić je w wyściełanym pojemniku, z dala od twardszych minerałów, które mogłyby go zarysować lub uszkodzić.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej