Benitoite

Wzór chemiczny: BaTi⁴⁺Si₃O₉

Benitoit to rzadki krzemian baru i tytanu, ceniony za szafirowoniebieskie kryształy o wyjątkowo silnej dyspersji i fluorescencji w świetle UV.

## Charakterystyka Benitoit jest rzadkim minerałem z grupy krzemianów, chemicznie klasyfikowanym jako cyklokrzemian baru i tytanu. Jego najbardziej charakterystyczną cechą są doskonale wykształcone, spłaszczone kryształy o trygonalnym (piramidalnym) zarysie, które często wydają się heksagonalne. Najbardziej poszukiwane okazy mają intensywną, szafirowoniebieską barwę, często z widocznym pleochroizmem - od bezbarwnego lub jasnoniebieskiego do głębokiego indygo, w zależności od kąta obserwacji. Kryształy narastają na jasnej, drobnoziarnistej macierzy natrolitowej, często w towarzystwie czarnego neptunitu, tworząc bardzo estetyczne i pożądane przez kolekcjonerów kompozycje. ## Właściwości fizyczne Benitoit charakteryzuje się znaczną twardością wynoszącą 6 do 6,5 w skali Mohsa, co pozwala na jego zastosowanie w jubilerstwie. Ma szklisty połysk i jest najczęściej przezroczysty do przeświecającego. Jego gęstość wynosi około 3,65 g/cm³. Jedną z najbardziej niezwykłych właściwości benitoitu jest jego bardzo wysoka dyspersja, przewyższająca nawet dyspersję diamentu. Cecha ta sprawia, że oszlifowane kamienie wykazują intensywną grę barw i "ogień", jednak ze względu na silny pleochroizm, efekt ten może być maskowany przez głęboki niebieski kolor kamienia. ## Barwy i odmiany Dominującą i najbardziej cenioną barwą benitoitu jest głęboki szafirowoniebieski. Rzadziej spotykane są kryształy bezbarwne, białe, a nawet ekstremalnie rzadkie okazy o różowym zabarwieniu. Wiele kryształów wykazuje strefowość barwną, z bezbarwnym lub jaśniejszym wnętrzem i intensywnie niebieskimi krawędziami zewnętrznymi. ## Historia i nazwa Minerał został odkryty w 1907 roku przez poszukiwacza Jamesa M. Coucha w pobliżu gór Santa Rita Peak w hrabstwie San Benito w Kalifornii, USA. Początkowo został błędnie zidentyfikowany jako szafir. Jego unikalne właściwości krystalograficzne zostały zbadane przez George'a D. Louderbacka, profesora geologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Nazwa "benitoit" pochodzi od miejsca jego odkrycia - hrabstwa San Benito, które pozostaje jedynym na świecie miejscem występowania tego minerału w jakości jubilerskiej. W 1985 roku benitoit został ogłoszony oficjalnym kamieniem szlachetnym stanu Kalifornia. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość i piękno, benitoit jest przede wszystkim niezwykle cenionym kamieniem kolekcjonerskim. Najwyższej jakości przezroczyste kryształy są szlifowane i wykorzystywane jako bardzo drogie kamienie jubilerskie. Okazy na macierzy skalnej, zwłaszcza w towarzystwie neptunitu i joaquinitu, osiągają wysokie ceny na rynku kolekcjonerskim.

Właściwości

Twardość Mohsa
6-6.5
Połysk
Szklisty
Rysa
Biała
Gęstość
3.65
Łupliwość
Poor on <mi>{10_11}</mi>
Przełam
Conchoidal
Przezroczystość
Transparent,Translucent
Układ krystaliczny
Hexagonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną benitoitu jest jego charakterystyczna forma kryształów - spłaszczone, trójkątne piramidy, często w parach tworzących pseudo-heksagonalny zarys. Intensywnie szafirowoniebieska barwa w połączeniu z tą formą jest niemal jednoznaczna. Kluczową cechą jest bardzo silna, kredowobiała lub niebieskobiała fluorescencja w krótkofalowym świetle ultrafioletowym (UV-SW). W świetle długofalowym (UV-LW) fluorescencja jest znacznie słabsza lub nie występuje. Silny dychroizm (bezbarwny/jasnoniebieski do ciemnoniebieskiego) jest również bardzo charakterystyczny. ## Odróżnianie od podobnych Benitoit bywa mylony z szafirem, zwłaszcza w stanie surowym. Szafir ma jednak inną formę kryształów (słupkowe, baryłkowate), jest twardszy (9 w skali Mohsa) i nie wykazuje tak silnej fluorescencji w świetle UV-SW. Od kordierytu odróżnia go znacznie wyższa twardość i brak charakterystycznej dla kordierytu fioletowej barwy. Od lazurytu odróżnia go krystaliczna, przezroczysta forma (lazuryt jest agregatem i jest nieprzezroczysty). ## Formy kryształów Benitoit krystalizuje w układzie heksagonalnym, tworząc charakterystyczne, spłaszczone kryształy o zarysie trójkątnej dipiramidy. Kryształy często występują pojedynczo, narastając na białej macierzy natrolitowej, lub tworzą niewielkie skupienia. Rzadko spotyka się formy zbliźniaczone.

Środowisko występowania

## Geneza Benitoit powstaje w bardzo specyficznych warunkach geologicznych. Występuje w żyłach natrolitowych przecinających masywy serpentynitów. Jego geneza związana jest z procesami hydrotermalnymi, w których gorące, bogate w sód, bar i tytan roztwory oddziaływały na skały ultrazasadowe (serpentynity) w strefach subdukcji. Obecność glaukofanu w skale macierzystej wskazuje na warunki metamorfizmu wysokociśnieniowego i niskotemperaturowego (facja łupków niebieskich). ## Asocjacje mineralne Najbardziej klasycznym i pożądanym minerałem towarzyszącym benitoitowi jest czarny neptunit. Często współwystępuje także z białym, włóknistym natrolitem (który tworzy macierz skalną), brązowym joaquinitem-(Ce), djurleitem, chalkozynem oraz glaukofanem. ## Lokalizacje Jedyne na świecie złoże benitoitu o jakości jubilerskiej i w ilościach mających znaczenie komercyjne znajduje się w Kalifornii, USA. Jest to kopalnia California State Gem Mine (znana też jako Benitoite Gem Mine lub Dallas Gem Mine) w hrabstwie San Benito. Minerał ten został znaleziony w śladowych ilościach w kilku innych miejscach na świecie (np. w Japonii i Australii), jednak nigdy w postaci tak dobrze wykształconych i dużych kryształów jak w typowej lokalizacji.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy benitoitu to te, które łączą w sobie kilka kluczowych cech. Najważniejsza jest intensywność i równomierność szafirowoniebieskiej barwy. Duże, dobrze wykształcone, ostre i nieuszkodzone kryształy o wysokiej przezroczystości i silnym połysku osiągają najwyższe ceny. Szczególnie pożądane są kompozycje, w których niebieskie kryształy benitoitu kontrastują z czarnymi kryształami neptunitu na białej macierzy natrolitowej. Okazy bez uszkodzeń, z wyraźnie widoczną formą krystaliczną, są znacznie cenniejsze niż obtoczone lub połamane fragmenty. ## Ceny rynkowe Benitoit jest jednym z najrzadszych i najdroższych kamieni szlachetnych i minerałów kolekcjonerskich. Ceny oszlifowanych kamieni o masie powyżej 1 karata mogą sięgać kilku, a nawet kilkunastu tysięcy dolarów za karat, w zależności od jakości. Dobrej jakości okazy kolekcjonerskie, nawet niewielkie (2-3 cm), z pojedynczym kryształem na matrycy, kosztują od kilkuset do kilku tysięcy dolarów. Wybitne, duże płyty z wieloma kryształami benitoitu i neptunitu mogą osiągać ceny dziesiątek tysięcy dolarów. ## Popularne stanowiska Jedynym źródłem wartościowych okazów kolekcjonerskich i jubilerskich jest kopalnia California State Gem Mine w hrabstwie San Benito w Kalifornii, USA. Okazy z tej jednej, historycznej lokalizacji są absolutnym standardem dla tego minerału i każdy poważny kolekcjoner stara się mieć w swoich zbiorach przedstawiciela tej paragenezy.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy benitoitu należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiej szczoteczki (np. do zębów dla dzieci) i letniej wody, ewentualnie z niewielkim dodatkiem łagodnego mydła. Po czyszczeniu okaz należy dokładnie wypłukać w wodzie destylowanej i pozostawić do całkowitego wyschnięcia. Nie należy używać myjek ultradźwiękowych ani parowych, ponieważ wibracje i gwałtowne zmiany temperatury mogą spowodować pęknięcia, zwłaszcza w okazach z inkluzjami lub na delikatnej macierzy. ## Czego unikać Benitoit jest wrażliwy na silne kwasy i zasady, dlatego należy unikać kontaktu z chemikaliami domowymi i środkami czyszczącymi. Mimo stosunkowo wysokiej twardości, jest kruchy i podatny na uszkodzenia mechaniczne przy uderzeniu. Należy unikać gwałtownych zmian temperatury. Chociaż jego kolor jest stabilny, długotrwała ekspozycja na intensywne światło słoneczne nie jest zalecana dla żadnego cennego minerału. ## Przechowywanie Okazy kolekcjonerskie, zwłaszcza te na macierzy, powinny być przechowywane w osobnych, wyściełanych pudełkach lub gablotach, aby uniknąć otarć i uderzeń. Należy chronić je przed kurzem, który może być trudny do usunięcia z delikatnych agregatów. Oszlifowane kamienie najlepiej przechowywać w osobnych przegródkach lub woreczkach jubilerskich, aby nie rysowały się wzajemnie z inną biżuterią.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej