Bastnasite-series

Wzór chemiczny: [Ce,La,Nd,Y][CO<sub>3</sub>][F,OH]

Grupa węglanów i fluorków metali ziem rzadkich, będąca głównym przemysłowym źródłem ceru, lantanu i innych lantanowców.

## Charakterystyka Bastnäsite to nie pojedynczy minerał, a nazwa serii trzech minerałów węglanowo-fluorkowych: bastnäsytu-(Ce), bastnäsytu-(La) i bastnäsytu-(Y), w zależności od dominującego pierwiastka ziem rzadkich. Zazwyczaj tworzy tabliczkowe lub krótkosłupowe kryształy o heksagonalnym zarysie, często zgrupowane w rozety lub agregaty ziarniste i masywne. Okazy są zwykle nieprzezroczyste do przeświecających, o woskowym lub żywicznym, a na ścianach kryształów szklistym połysku. Jest to minerał stosunkowo ciężki i kruchy. ## Właściwości fizyczne Twardość w skali Mohsa wynosi od 4 do 4.5, co czyni go minerałem stosunkowo miękkim. Gęstość jest wysoka, waha się od 4.9 do 5.2 g/cm³, co jest charakterystyczne dla minerałów zawierających pierwiastki ziem rzadkich. Minerały z tej serii wykazują słabą łupliwość. ## Barwy i odmiany Najczęściej spotykane barwy to żółta, czerwonobrązowa, woskowo-żółta i miodowo-brązowa. Rzadziej bywa zielonkawy lub szary. Poszczególne minerały serii (z końcówką -Ce, -La, -Y) nie są uważane za odrębne odmiany w sensie kolekcjonerskim, a ich rozróżnienie wymaga zaawansowanych analiz chemicznych. ## Historia i nazwa Nazwa pochodzi od miejsca odkrycia - kopalni Bastnäs w Riddarhyttan, Västmanland w Szwecji. Została nadana w 1838 roku przez szwedzkiego chemika Wilhelma Hisingera. Początkowo opisywano go jako jeden minerał, dopiero później, wraz z rozwojem technik analitycznych, rozdzielono go na serię w zależności od dominującego lantanowca. ## Zastosowania Seria bastnäsytu, obok monacytu, jest najważniejszym na świecie źródłem pierwiastków ziem rzadkich, zwłaszcza ceru i lantanu. Pierwiastki te są kluczowe w nowoczesnych technologiach, m.in. w produkcji silnych magnesów, katalizatorów, specjalistycznego szkła, elektroniki i w przemyśle naftowym.

Właściwości

Twardość Mohsa
4-4.5
Połysk
Szklisty, Tłusty, Żywiczny
Rysa
Biała
Gęstość
4.9-5.2
Łupliwość
Niedoskonała/Słaba na {0001}
Przełam
Nierówny
Przezroczystość
Przezroczysty do Prześwitującego
Układ krystaliczny
Hexagonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Bastnäsyt można rozpoznać po jego charakterystycznych, heksagonalnych, tabliczkowych kryształach, wysokiej gęstości (okaz jest cięższy niż wygląda), żywicznym lub woskowym połysku oraz barwach od żółtej do czerwonobrązowej. Kluczową cechą diagnostyczną jest gwałtowna reakcja z kroplą rozcieńczonego kwasu solnego (pieni się). ## Odróżnianie od podobnych Może być mylony z monacytem, który często współwystępuje i ma podobne barwy, ale zazwyczaj tworzy kryształy o innym kształcie (klinowate, jednoskośne) i nie reaguje z kwasem. Parysyt jest bardzo podobny wizualnie i chemicznie, ale ma bardziej złożoną strukturę i często tworzy ostrzejsze, bardziej wydłużone kryształy; odróżnienie jest często niemożliwe bez analizy rentgenowskiej (XRD). Inne minerały o podobnym wyglądzie, jak np. niektóre sfaleryty czy epidoty, różnią się twardością, gęstością i brakiem reakcji z kwasem. ## Formy kryształów Najczęściej występuje w postaci cienkich do grubych tabliczkowych kryształów o sześciobocznym zarysie. Kryształy mogą być zakończone płaskimi podstawami lub piramidami. Często tworzy agregaty ziarniste, masywne, a także promieniste lub wachlarzowe skupienia.

Środowisko występowania

## Geneza Bastnäsyt jest minerałem pochodzenia magmowego i hydrotermalnego. Krystalizuje głównie w późnych stadiach zastygania mag bogatych w pierwiastki ziem rzadkich i alkalia, tworząc złoża w karbonatytach, fenitach i pegmatytach sjenitowych. Może również powstawać w wyniku procesów hydrotermalnych w żyłach i strefach metasomatycznych, gdzie płyny bogate w REE reagują ze skałami węglanowymi. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi minerałami ziem rzadkich, takimi jak monacyt, allanit, ceryt, a także z fluorytem, barytem, kalcytem, dolomitem i różnymi minerałami z grupy amfiboli i piroksenów. ## Lokalizacje Najważniejsze i największe na świecie złoża, eksploatowane przemysłowo, to Mountain Pass w Kalifornii (USA) oraz Bayan Obo w Mongolii Wewnętrznej (Chiny). Inne znaczące lokalizacje to półwysep Kolski (Rosja), rejon Karonge (Burundi), a także liczne wystąpienia w pegmatytach i karbonatytach w Norwegii, Szwecji (miejsce typowe - Bastnäs), Pakistanie (góry Kaszmiru), Afganistanie i Kanadzie (Quebec).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi i wyraźnie zarysowanymi kryształami, zwłaszcza te o pokroju tabliczkowym i heksagonalnym. Wysoko oceniane są kryształy o dobrej przezroczystości i żywej, miodowo-żółtej lub czerwonobrązowej barwie. Atrakcyjność okazu podnosi jego umiejscowienie na kontrastującym podłożu (matriksie), np. na białym kalcycie lub fluorycie. Duże, pojedyncze kryształy lub estetyczne grupy (np. rozety) osiągają wyższe ceny. ## Popularne stanowiska Okazy o najlepszej jakości krystalicznej, często ostre i częściowo przezroczyste, pochodzą z gór w Pakistanie (okolice Zagi Mountain). Klasyczne, historyczne okazy pochodzą ze Szwecji (Bastnäs). Duże, choć często mniej estetyczne kryształy, znajdowane są w Mountain Pass w USA.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić bardzo ostrożnie, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można użyć wody destylowanej, ale należy unikać długotrwałego moczenia. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, które mogą uszkodzić kruche kryształy. ## Czego unikać Bastnäsyt jest wrażliwy na działanie kwasów, które powodują jego gwałtowne pienienie się i rozkład. Należy chronić go przed kontaktem z chemikaliami domowymi i laboratoryjnymi. Nie jest szczególnie wrażliwy na światło, ale długotrwała ekspozycja na silne światło słoneczne nie jest zalecana. ## Przechowywanie Z uwagi na stosunkowo niską twardość, okazy bastnäsytu powinny być przechowywane osobno, w wyściełanych pudełkach, aby uniknąć zarysowań przez twardsze minerały (np. kwarc). Nie wymaga specjalnych warunków wilgotnościowych.

Powiązane minerały

Źródła

Czytaj więcej