autunit

Wzór chemiczny: Ca(U⁶⁺O₂)₂(PO₄)₂·10-12H₂O

Autunit to uwodniony fosforan uranylu i wapnia, ceniony za intensywnie żółtozieloną barwę i bardzo silną fluorescencję w świetle ultrafioletowym.

Opis

## Charakterystyka Autunit jest minerałem uranu należącym do grupy fosforanów. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest jaskrawa, cytrynowożółta do zielonkawożółtej barwa. Tworzy typowo cienkie, tabliczkowe kryształy o kwadratowym lub prostokątnym zarysie, które często grupują się w wachlarzowate agregaty lub struktury przypominające otwarte książki. Ze względu na idealną łupliwość w jednej płaszczyźnie, jego kryształy łatwo rozdzielają się na cienkie, kruche blaszki, podobnie jak mika. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi zaledwie 2-2.5, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Jest stosunkowo lekki, o gęstości około 3.05 g/cm³. Połysk na powierzchniach łupliwości jest wyraźnie perłowy, podczas gdy na innych ścianach bywa szklisty. Jest przezroczysty do przeświecającego. Autunit jest minerałem niestabilnym w suchym powietrzu - traci wodę ze swojej struktury, przechodząc w metaautunit, co często powoduje, że kryształy stają się mętne i bardziej kruche. ## Barwy i odmiany Paleta barw autunitu jest ograniczona do odcieni żółci i zieleni, od cytrynowożółtej, przez jaskrawożółtą, po żółtozieloną. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. Kluczową cechą jest jego transformacja w metaautunit, która jest procesem naturalnym i nieodwracalnym. Okazy metaautunitu mają te same formy krystaliczne, lecz są zazwyczaj mniej przezroczyste i mają słabszy połysk. ## Historia i nazwa Nazwa autunitu pochodzi od miejscowości Autun we Francji, gdzie został po raz pierwszy zidentyfikowany. Minerał został opisany w 1852 roku przez Henry-Julesa Brooke'a i Williama Hallowesa Millera. ## Zastosowania Ze względu na zawartość uranu, autunit był w przeszłości podrzędną rudą tego pierwiastka. Dziś, z uwagi na swoje piękne kryształy i spektakularną fluorescencję, ma znaczenie niemal wyłącznie kolekcjonerskie.

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Najważniejszą cechą diagnostyczną autunitu jest jego niezwykle silna, jaskrawa żółtozielona fluorescencja w świetle ultrafioletowym (zarówno krótko-, jak i długofalowym). Połączenie tej właściwości z charakterystyczną żółtozieloną barwą, tabliczkową formą kryształów i perłowym połyskiem na płaszczyznach łupliwości jest praktycznie jednoznaczne. Dodatkowym potwierdzeniem jest jego radioaktywność, którą można zmierzyć za pomocą licznika Geigera. ## Odróżnianie od podobnych Autunit bywa mylony z innymi wtórnymi minerałami uranu. Najczęściej myli się go z torbernitem, który ma podobne formy kryształów, ale jest zielony i nie wykazuje fluorescencji. Uranocircyt jest wizualnie niemal identyczny, ale fluoryzuje nieco słabiej i w bardziej zielonym odcieniu. Sabugalit również jest bardzo podobny, lecz tworzy najczęściej mikrokrystaliczne naloty. W praktyce kolekcjonerskiej test fluorescencji jest kluczowy do odróżnienia autunitu od torbernitu. ## Formy kryształów Autunit krystalizuje w postaci cienkich, kwadratowych lub prostokątnych tabliczek. Kryształy rzadko występują pojedynczo, najczęściej tworzą wachlarzowate, promieniste lub warstwowe agregaty przypominające stosy kartek lub książki. Mogą tworzyć efektowne, gęste pokrycia na skałach macierzystych.

Środowisko geologiczne

## Geneza Autunit jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) złóż uranu. Tworzy się w wyniku przeobrażenia pierwotnych minerałów uranowych, takich jak uraninit, pod wpływem wód bogatych w fosforany. Najczęściej występuje w granitach, pegmatytach granitowych oraz w niektórych osadach piaskowcowych zawierających uran. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z innymi wtórnymi minerałami uranu, przede wszystkim z metaautunitem (w który sam się przeobraża), torbernitem, uranofanem, fosfouranylitem i sabugalitem. Towarzyszą mu również minerały skały macierzystej, takie jak kwarc, skalenie, miki, a także fluoryt. ## Lokalizacje Historycznie ważne okazy pochodzą z typowej lokalizacji w Autun we Francji oraz z niemieckich złóż w Schneebergu i Johanngeorgenstadt w Saksonii. Znaczące ilości pięknych okazów dostarczyły złoża w Portugalii (np. w rejonie Viseu i Guarda). Jedne z najbardziej spektakularnych na świecie okazów pochodzą z kopalni Daybreak w stanie Waszyngton (USA), gdzie tworzył duże, bogate płyty. Występuje również w wielu innych miejscach na świecie, m.in. w Brazylii, Argentynie, Australii (Ranger Mine) i Polsce (Karkonosze, Sudety).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Aspekty kolekcjonerskie

## Kryteria jakości Dla kolekcjonerów najbardziej pożądane są okazy z dużymi, dobrze wykształconymi, ostrymi kryształami o intensywnej, jaskrawej barwie. Wysoko cenione są bogate grupy kryształów tworzące estetyczne wachlarze lub "książki" na niewielkiej, kontrastującej matrycy skalnej. Ważna jest również przezroczystość i silny połysk, które świadczą o tym, że minerał nie uległ jeszcze zaawansowanej dehydratacji. Okazy, które nie są spękane i zachowały swoją integralność, są znacznie cenniejsze. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i najbardziej cenione uchodzą okazy z kopalni Daybreak w USA, które wyznaczyły standard jakości dla tego minerału. Piękne, choć zazwyczaj mniejsze kryształy pochodzą z Portugalii i Francji. Niemieckie stanowiska w Saksonii również dostarczyły wielu historycznie ważnych okazów.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Autunit jest niezwykle wrażliwy na wodę, która przyspiesza jego rozkład. Czyszczenie należy ograniczyć do bardzo delikatnego usuwania kurzu za pomocą miękkiego, suchego pędzelka lub zdmuchiwania go sprężonym powietrzem z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą i innymi płynami. Minerał jest bardzo miękki i kruchy, więc trzeba chronić go przed uderzeniami i zarysowaniem. Przechowywanie w suchym powietrzu, w cieple lub w bezpośrednim świetle słonecznym przyspiesza proces dehydratacji do metaautunitu, powodując utratę przezroczystości i spójności kryształów. Jako minerał uranu jest radioaktywny - należy unikać wdychania pyłu i myć ręce po każdym kontakcie. ## Przechowywanie Najlepszą metodą przechowywania jest umieszczenie okazu w szczelnym, przezroczystym pojemniku (np. akrylowym pudełku), co spowalnia utratę wody i utrzymuje wilgotność na stałym poziomie. Pojemnik chroni również przed pyleniem i ogranicza emisję radonu. Okazy należy przechowywać w chłodnym, ciemnym miejscu, z dala od innych minerałów, które mogą być wrażliwe na promieniowanie (np. kwarc dymny, ametyst, fluoryt). Każdy okaz powinien być wyraźnie oznaczony jako radioaktywny.