Asbolane

Wzór chemiczny: Mn₄+(O,OH)₂·(Co₃+,Ni₂+,Mg,Ca)x(OH)₂x·nH₂O

Asbolan to uwodniony tlenek manganu i kobaltu, tworzący czarne, ziemiste lub skorupowe naloty, ceniony za zawartość kobaltu.

## Charakterystyka Asbolan jest minerałem z grupy tlenków, chemicznie złożonym uwodnionym tlenkiem manganu z istotną domieszką kobaltu, a także niklu, magnezu i wapnia. Nie tworzy makroskopowych kryształów, występując najczęściej w postaci ziemistych, proszkowych lub sadzowatych skupień. Spotykany jest również w formach nerkowatych, groniastych i skorupiastych, często jako naloty i powłoki na innych minerałach i skałach. Jego wygląd jest zazwyczaj matowy i niepozorny, przypominając czarną farbę lub osad. ## Właściwości fizyczne Asbolan jest minerałem stosunkowo miękkim, o twardości wahającej się od 1 do 2 w skali Mohsa, chociaż zanieczyszczone, zbite agregaty mogą być twardsze. Jest kruchy i lekki, o gęstości zmiennej w zależności od składu i porowatości. Połysk jest najczęściej matowy lub ziemisty, rzadziej smolisty w bardziej zbitych formach. Jest nieprzezroczysty. ## Barwy i odmiany Barwa asbolanu jest jednolita - od stalowoszarej, przez niebieskawoczarną, do czarnej. Nazwa minerału nawiązuje do jego wyglądu przypominającego sadzę. Nie wyróżnia się nazwanych odmian, jednak jego skład chemiczny, zwłaszcza zawartość kobaltu i niklu, jest bardzo zmienny, co wpływa na jego właściwości fizyczne. ## Historia i nazwa Nazwa asbolan pochodzi od greckiego słowa *asbolē* (ἀσβόλη), oznaczającego "sadzę", w nawiązaniu do jego typowego wyglądu. Minerał ten jest znany od starożytności, jednak jego formalny opis naukowy pochodzi z późniejszych wieków. Ze względu na swoją skrytokrystaliczną naturę, przez długi czas był klasyfikowany jako "wad" lub "ziemia kobaltowa", zanim został uznany za odrębny gatunek mineralny. ## Zastosowania Historycznie asbolan był podrzędnym źródłem kobaltu, wykorzystywanego do produkcji niebieskiego pigmentu (błękit kobaltowy). Współcześnie jego znaczenie przemysłowe jest niewielkie, stanowi jednak ważny obiekt zainteresowania kolekcjonerów specjalizujących się w minerałach stref utleniania oraz minerałach kobaltu i manganu.

Właściwości

Twardość Mohsa: 1-2
Połysk: Ziemisty
Rysa: Czarna, brązowo-czarna
Gęstość: 2.8-3.8
Łupliwość: Brak
Przełam: Nierówny
Przezroczystość: Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny: Trigonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Asbolan rozpoznaje się po jego charakterystycznej czarnej barwie, niskiej twardości oraz ziemistej lub sadzowatej formie. Jest miękki, brudzi palce i daje czarną lub czarnobrązową rysę. Często tworzy cienkie powłoki na innych minerałach, zwłaszcza w strefach utleniania złóż kruszcowych. ## Odróżnianie od podobnych Asbolan można pomylić z innymi czarnymi tlenkami manganu, takimi jak piroluzyt, kryptomelan czy hollandyt. Piroluzyt jest zazwyczaj twardszy i często tworzy promieniste lub włókniste agregaty. Kryptomelan i hollandyt również są twardsze i występują w formach groniastych lub zbitych. Od czarnych tlenków żelaza (np. hematytu) odróżnia go niższa twardość i czarna rysa (rysa hematytu jest czerwonobrunatna). ## Formy kryształów Asbolan jest minerałem amorficznym lub skrytokrystalicznym i nie tworzy widocznych gołym okiem kryształów. Występuje wyłącznie w postaci skupień ziemistych, proszkowych, sadzowatych, a także w formach skorupowych, nerkowatych i groniastych (botryoidalnych).

Środowisko występowania

## Geneza Asbolan jest typowym minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania (wietrzenia) złóż kruszców zawierających mangan, kobalt i nikiel. Tworzy się w wyniku wietrzenia chemicznego pierwotnych minerałów tych metali, takich jak kobaltyn, skutterudyt czy smaltyn, w obecności minerałów manganu (np. rodochrozytu). Jest produktem procesów zachodzących blisko powierzchni ziemi. ## Asocjacje mineralne Najczęściej współwystępuje z innymi wtórnymi minerałami strefy utleniania. Typowymi minerałami towarzyszącymi są erytryn (kwiat kobaltowy), annabergit (kwiat niklowy), heterogenit, a także tlenki żelaza (goethyt, limonit) i inne tlenki manganu (piroluzyt, kryptomelan, hollandyt). Może również występować w towarzystwie kwarcu i kalcytu. ## Lokalizacje Znaczące wystąpienia asbolanu odnotowano w wielu miejscach na świecie. Do klasycznych lokalizacji należą Schneeberg i Annaberg w Saksonii (Niemcy) oraz Jáchymov w Czechach. Występuje również w Bou Azzer w Maroku, w regionie Shaba (Katanga) w Demokratycznej Republice Konga, w Nowej Kaledonii (jako ważny składnik laterytowych rud kobaltu) oraz w licznych miejscach w USA (np. w Arizonie i Kalifornii).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Atrakcyjność kolekcjonerska asbolanu zależy od kilku czynników. Najbardziej cenione są okazy o dobrze wykształconych formach nerkowatych lub groniastych, z wyraźnym, smolistym połyskiem. Duże znaczenie ma również asocjacja z innymi, barwnymi minerałami wtórnymi, takimi jak różowy erytryn czy zielony annabergit, które tworzą efektowny kontrast z czarnym asbolanem. Okazy z klasycznych, historycznych lokalizacji (np. z Saksonii) są również wyżej cenione. ## Popularne stanowiska Dla kolekcjonerów najbardziej pożądane są okazy pochodzące z historycznych niemieckich i czeskich zagłębi górniczych. Wysokiej jakości asbolany w asocjacji z erytrynem pochodzą z Bou Azzer w Maroku. Okazy z Demokratycznej Republiki Konga również są cenione ze względu na bogactwo form i asocjacji mineralnych.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy asbolanu są bardzo miękkie, kruche i często pylące. Należy obchodzić się z nimi delikatnie. Czyszczenie powinno być ograniczone do minimum. Jeśli jest to konieczne, można użyć miękkiego pędzelka do usunięcia luźnych zanieczyszczeń. Należy unikać wody, która może rozmyć lub uszkodzić ziemiste agregaty. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać myjek ultradźwiękowych, środków chemicznych, kwasów i detergentów. Minerał jest wrażliwy na wstrząsy i ścieranie - nawet potarcie palcem może pozostawić ślad. Przechowywać z dala od wilgoci. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów asbolanu w zamkniętych, wyściełanych pudełkach lub pojemnikach, aby zapobiec ich kruszeniu, ścieraniu i pyleniu. Należy go izolować od twardszych minerałów, które mogłyby go porysować. Ze względu na pylenie, nie powinien być przechowywany w otwartych gablotach z innymi minerałami.