Arsenic

Wzór chemiczny: As

Arsen rodzimy jest półmetalem krystalizującym w układzie trygonalnym, znanym z tworzenia nerkowatych lub sferulitycznych agregatów o metalicznym połysku.

## Charakterystyka Arsen rodzimy jest pierwiastkiem chemicznym i półmetalem, który w naturze występuje w postaci krystalicznej. Najczęściej tworzy masywne, ziarniste, nerkowate lub skorupowe skupienia. Charakterystyczne są dla niego formy o budowie koncentrycznej, przypominające po przełamaniu łupiny cebuli. Świeżo przełamana powierzchnia ma cynowobiałą lub jasnoszarą barwę i silny metaliczny połysk, jednak pod wpływem powietrza szybko matowieje i pokrywa się ciemnoszarą lub czarną patyną. ## Właściwości fizyczne Arsen jest stosunkowo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi 3,5. Jest kruchy, a jego gęstość to około 5,73 g/cm³. Wykazuje doskonałą łupliwość w jednym kierunku. Połysk na świeżej powierzchni jest metaliczny, ale szybko staje się matowy. ## Barwy i odmiany Typowy arsen rodzimy ma barwę od cynowobiałej do stalowoszarej. Niektóre skupienia, zwłaszcza nerkowate i groniaste, mogą wykazywać tęczową iryzację na zwietrzałej powierzchni. Odmianą arsenu jest scherbenkobalt, który charakteryzuje się blaszkowatą, koncentryczną budową. ## Historia i nazwa Nazwa "arsen" pochodzi od greckiego słowa *arsenikon* (ἀρσενικόν), oznaczającego aurypigment (siarczek arsenu), a także od słowa *arsenikos* (ἀρσενικός), oznaczającego "męski" lub "silny", w nawiązaniu do silnych właściwości jego związków. Jako pierwiastek był znany już w starożytności, a jego właściwości opisywał m.in. Albert Wielki około 1250 roku. ## Zastosowania Arsen rodzimy ma głównie znaczenie naukowe i kolekcjonerskie. Jego związki są wykorzystywane w przemyśle do produkcji pestycydów, herbicydów, środków do konserwacji drewna oraz w metalurgii jako składnik stopów ołowiu i miedzi. Ze względu na swoją toksyczność, jego użycie jest coraz bardziej ograniczane.

Właściwości

Twardość Mohsa: 3.5
Połysk: Metaliczny
Rysa: Czarna
Gęstość: 5.73
Łupliwość: Doskonała na {0001}
Przełam: Nierówny
Przezroczystość: Nieprzezroczysty
Układ krystaliczny: Trigonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Arsen rodzimy można rozpoznać po jego metalicznym połysku na świeżej powierzchni, stosunkowo dużej gęstości oraz charakterystycznym, szybkim matowieniu do ciemnoszarej lub czarnej barwy. Po uderzeniu lub podgrzaniu wydziela intensywny zapach czosnku. Często występuje w formie nerkowatych lub kulistych agregatów o koncentrycznej budowie. ## Odróżnianie od podobnych Arsen można pomylić z antymonem rodzimym, który jest do niego bardzo podobny wizualnie, ale ma nieco mniejszą gęstość i jest bardziej stabilny na powietrzu. Dyskobazyt (antymon arsenowy) jest praktycznie niemożliwy do odróżnienia bez analizy chemicznej. Od innych metalicznie połyskujących minerałów, jak galena czy sfaleryt, odróżnia go brak regularnych form krystalicznych i zapach czosnku. ## Formy kryształów Dobrze wykształcone kryształy są ekstremalnie rzadkie i zwykle mają postać romboedrów lub pseudokryształów regularnych. Najczęściej spotykane są skupienia zbite, ziarniste, skorupowe, groniaste, nerkowate i stalaktytowe, często o promienistej lub koncentrycznej budowie wewnętrznej.

Środowisko występowania

## Geneza Arsen rodzimy tworzy się głównie w warunkach hydrotermalnych, w żyłach kruszcowych o średnich i niskich temperaturach. Powstaje w środowisku redukcyjnym, często w towarzystwie minerałów srebra, kobaltu i niklu. Może również powstawać w wyniku procesów wulkanicznych lub metamorfizmu kontaktowego. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z takimi minerałami jak: antymon rodzimy, bizmut rodzimy, srebro rodzime, skutterudyt, nikielin, saffloryt, löllingit, realgar, aurypigment, galena, sfaleryt, piryt, a także z kalcytem, barytem i kwarcem. ## Lokalizacje Historycznie ważne i znane lokalizacje arsenu rodzimego to m.in. kopalnie w Rudawach (Schneeberg, Freiberg, Annaberg) w Niemczech oraz Jáchymov w Czechach. Inne znaczące stanowiska to Kongsberg w Norwegii, kopalnia Brosso we Włoszech, Sainte-Marie-aux-Mines we Francji, Akita w Japonii, a także niektóre lokalizacje w Rumunii (Săcărâmb) i USA (Sterling Hill, New Jersey).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy o dobrze wykształconych, choć rzadkich, kryształach. Dużą wartość mają również estetyczne agregaty nerkowate i groniaste, zwłaszcza te o dużej masie i wykazujące koncentryczną budowę na przełamie. Okazy z historycznych, klasycznych lokalizacji, jak niemieckie Rudawy, są szczególnie poszukiwane. Świeży, metaliczny połysk jest pożądany, choć patyna jest naturalną cechą minerału. ## Popularne stanowiska Do najbardziej cenionych stanowisk, z których pochodzą klasyczne okazy arsenu, należą Schneeberg i Freiberg w Saksonii (Niemcy). Okazy z tych miejsc są uważane za wzorcowe. Również materiał z Jáchymova (Czechy) i Kongsbergu (Norwegia) jest wysoko ceniony w kolekcjach na całym świecie.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazów arsenu rodzimego generalnie nie należy czyścić na mokro. Dopuszczalne jest jedynie delikatne omiecenie miękkim pędzelkiem w celu usunięcia kurzu. Kontakt z wodą przyspiesza proces utleniania i matowienia powierzchni. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą, kwasami i innymi chemikaliami. Arsen jest wrażliwy na wilgoć i tlen z powietrza, które powodują jego ciemnienie. Nie należy go podgrzewać, ponieważ wydziela wtedy toksyczne opary o charakterystycznym zapachu czosnku. Z uwagi na toksyczność, należy unikać wdychania pyłu i zawsze myć ręce po kontakcie z minerałem. ## Przechowywanie Okazy arsenu rodzimego powinny być przechowywane w suchym miejscu, najlepiej w szczelnie zamykanych pojemnikach lub pudełkach klaserowych, aby ograniczyć dostęp powietrza i wilgoci. Ekspozycja powinna odbywać się w zamkniętych gablotach. Należy przechowywać go z dala od minerałów wrażliwych na reakcje chemiczne.