Archerite

Wzór chemiczny: H<sub>₂</sub>KPO<sub>₄</sub>

Archeryt to rzadki, rozpuszczalny w wodzie fosforan potasu, występujący w jaskiniach bogatych w guano nietoperzy.

## Charakterystyka Archeryt jest bardzo rzadkim minerałem z grupy fosforanów. Występuje w postaci krystalicznych, szklistych lub ziemistych nalotów i skupień na ścianach jaskiń. Kryształy, choć rzadkie, są zazwyczaj drobne, słupkowe lub igiełkowe. Zwykle tworzy cienkie, bezbarwne lub białe do żółtawych powłoki, które mogą pokrywać inne minerały lub skałę macierzystą. ## Właściwości fizyczne Archeryt jest minerałem bardzo miękkim i lekkim. Ma szklisty połysk, a w skupieniach ziemistych jest matowy. Jest przezroczysty do przeświecającego. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest rozpuszczalność w wodzie. ## Barwy i odmiany Minerał ten jest zazwyczaj bezbarwny lub biały. Może przybierać odcienie kremowe, słomkowożółte lub brązowawe z powodu zanieczyszczeń, najczęściej materią organiczną pochodzącą z guana. ## Historia i nazwa Archeryt został po raz pierwszy opisany w 1977 roku przez A.W. Frazera i P.J. Bridge'a. Nazwa minerału honoruje Michaela Archera (ur. 1945), paleontologa i zoologa z Queensland Museum, za jego wkład w badanie kręgowców kopalnych, których szczątki często znajdują się w osadach jaskiniowych, gdzie występuje archeryt. Miejscem typowym są jaskinie Petrogale i Murra-el-elevyn w Australii Zachodniej. ## Zastosowania Ze względu na swoją rzadkość, niewielkie rozmiary i wrażliwość na wodę, archeryt nie ma żadnego zastosowania przemysłowego ani jubilerskiego. Stanowi wyłącznie obiekt zainteresowania kolekcjonerów rzadkich minerałów oraz naukowców badających procesy mineralogiczne w środowiskach jaskiniowych.

Właściwości

Twardość Mohsa: 2
Połysk: Vitreous
Rysa: White
Gęstość: 2.29
Łupliwość: Perfect on {100}
Przełam: Uneven
Przezroczystość: Transparent to translucent
Układ krystaliczny: Tetragonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną archerytu jest jego całkowita rozpuszczalność w wodzie. W warunkach terenowych (w jaskiniach) identyfikację ułatwia jego występowanie w postaci nalotów w strefach bogatych w guano. Jest bardzo miękki i lekki. Reakcja z wodą jest najprostszym testem, choć niszczącym próbkę. ## Odróżnianie od podobnych Archeryt można pomylić z innymi wtórnymi minerałami jaskiniowymi, takimi jak gips, kalcyt czy inne fosforany. Od gipsu i kalcytu odróżnia go natychmiastowa i całkowita rozpuszczalność w wodzie (gips jest słabo rozpuszczalny, kalcyt reaguje z kwasem). Od innych rzadkich fosforanów z grupy guana (np. bifosfammitu) odróżnienie wymaga zaawansowanych analiz chemicznych (XRD, EDS). ## Formy kryształów Archeryt tworzy bardzo małe, wydłużone, słupkowe kryształy o przekroju kwadratowym, często zgrupowane w promieniste agregaty. Najczęściej jednak występuje w postaci cienkich, krystalicznych skorup, nalotów lub skupień ziemistych i proszkowych.

Środowisko występowania

## Geneza Archeryt jest minerałem wtórnym, powstającym w specyficznym środowisku jaskiniowym. Tworzy się w wyniku reakcji roztworów bogatych w kwas fosforowy, pochodzących z rozkładu guana nietoperzy lub ptaków, z minerałami lub roztworami zawierającymi potas. Potas może pochodzić z rozkładu minerałów ilastych lub materii organicznej. Krystalizuje w warunkach niskiej wilgotności, w suchych częściach jaskiń. ## Asocjacje mineralne Archeryt współwystępuje z innymi minerałami fosforanowymi i siarczanowymi powstającymi w środowisku jaskiniowym, takimi jak bifosfammit, aftyt, halit, syngenit, gips, a także z tlenkami żelaza i manganu. ## Lokalizacje Potwierdzone stanowiska występowania archerytu są bardzo nieliczne. Najważniejsze z nich to jaskinie Petrogale i Murra-el-elevyn w pobliżu Madury w Australii Zachodniej (lokalizacja typowa). Został również zidentyfikowany w jaskiniach na Półwyspie Jukatan w Meksyku oraz w kilku innych suchych jaskiniach na świecie, gdzie gromadzi się guano.

Rzadkość

Bardzo rzadki

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Jakość okazu archerytu zależy przede wszystkim od obfitości materiału i stopnia wykształcenia kryształów. Najbardziej pożądane są okazy z widocznymi, nawet jeśli mikroskopijnymi, igiełkowymi lub słupkowymi kryształami, tworzącymi druzy lub promieniste agregaty. Czystość (brak zanieczyszczeń organicznych) i estetyczne rozmieszczenie na skale macierzystej również podnoszą wartość kolekcjonerską. Ze względu na rzadkość, każdy dobrze udokumentowany okaz jest cenny. ## Popularne stanowiska Zdecydowana większość okazów na rynku kolekcjonerskim pochodzi z klasycznej lokalizacji w jaskiniach Murra-el-elevyn i Petrogale w Australii Zachodniej.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Minerału tego **nie wolno czyścić na mokro**, ponieważ jest rozpuszczalny w wodzie. Do usuwania kurzu można użyć bardzo miękkiego, suchego pędzelka lub delikatnego strumienia sprężonego powietrza z bezpiecznej odległości. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z wodą, parą wodną i wszelkimi płynami. Minerał jest bardzo wrażliwy na wilgoć i może ulec całkowitemu rozpuszczeniu. Należy chronić go przed wysoką wilgotnością powietrza, nagłymi zmianami temperatury i bezpośrednim światłem słonecznym. ## Przechowywanie Okazy archerytu muszą być przechowywane w suchych warunkach. Najlepszym rozwiązaniem jest szczelny pojemnik (np. typu "perky box") z umieszczonym wewnątrz środkiem pochłaniającym wilgoć (np. żelem krzemionkowym). Należy go eksponować z dala od źródeł wilgoci i bezpośredniego światła.