Apophyllite-series

Wzór chemiczny: (K,Na)Ca₄Si₈O₂₀(F,OH)[H₂O]₈

Grupa minerałów z klasy krzemianów, ceniona przez kolekcjonerów za dobrze wykształcone, szkliste kryształy o charakterystycznym perłowym połysku na płaszczyznach łupliwości.

## Charakterystyka Apofyllit to nazwa grupy blisko spokrewnionych minerałów krzemianowych, a nie pojedynczego minerału. Obejmuje ona fluorapofyllit-(K), fluorapofyllit-(Na) i hydroksyapofyllit-(K). W praktyce kolekcjonerskiej nazwa "apofyllit" używana jest zbiorczo dla wszystkich członków tej grupy, gdyż ich rozróżnienie bez zaawansowanych badań jest niemożliwe. Typowe okazy składają się z dobrze wykształconych kryształów o formie przypominającej sześciany lub dwupiramidy, często narastających na podłożu z innych minerałów, tworząc efektowne druzy. Najbardziej charakterystyczną cechą wizualną jest silny, perłowy połysk na jednej z płaszczyzn kryształu, kontrastujący ze szklistym połyskiem na pozostałych ścianach. ## Właściwości fizyczne Kryształy apofyllitu są stosunkowo miękkie, ich twardość w skali Mohsa wynosi 4.5 do 5. Są również dość kruche. Gęstość waha się od 2.3 do 2.4 g/cm³. Minerały te charakteryzują się doskonałą łupliwością w jednym kierunku, co odpowiada za wspomniany perłowy połysk na płaszczyznach przełamu. Przezroczystość waha się od idealnie przezroczystej do przeświecającej. ## Barwy i odmiany Najczęściej spotykane są apofyllity bezbarwne i białe. Mogą również przybierać delikatne odcienie różu, zieleni, żółci czy brązu, w zależności od śladowych domieszek. Szczególnie cenione przez kolekcjonerów są okazy o wyraźnej, zielonej barwie, pochodzące głównie z Indii. Niektóre kryształy wykazują strefowanie barwne, gdzie różne części kryształu mają inne odcienie. Nie wyróżnia się formalnych odmian handlowych, ale okazy często określa się kolorem i lokalizacją (np. "zielony apofyllit z Indii"). ## Historia i nazwa Nazwa "apofyllit" została nadana przez René Just Haüy'a w 1806 roku. Pochodzi od greckich słów "apo" (ἀπό), oznaczającego "od" lub "daleko", i "phyllon" (φύλλον), oznaczającego "liść". Nazwa nawiązuje do charakterystycznej właściwości minerału, który pod wpływem gorąca (np. w płomieniu palnika) rozwarstwia się i łuszczy, przypominając pękający liść, co jest spowodowane utratą wody z jego struktury krystalicznej. ## Zastosowania Apofyllit nie ma znaczących zastosowań przemysłowych. Jest natomiast niezwykle popularnym i cenionym minerałem kolekcjonerskim ze względu na swoje piękne, dobrze wykształcone kryształy, wysoki połysk i często efektowne asocjacje z innymi minerałami, takimi jak stilbit, heulandyt czy kalcyt.

Właściwości

Twardość Mohsa: 4.5-5
Połysk: Szklisty, perłowy na powierzchniach łupliwości
Rysa: Biała
Gęstość: 2.3-2.4
Łupliwość: Doskonała według {001}
Przełam: Nierówny
Przezroczystość: Przezroczysty do przeświecającego
Układ krystaliczny: Tetragonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną apofyllitu jest połączenie formy kryształów (często pseudokubicznych lub piramidalnych) z charakterystycznym, silnym perłowym połyskiem na płaszczyznach łupliwości (podstawie kryształu), podczas gdy pozostałe ściany mają połysk szklisty. Test na rozwarstwianie się pod wpływem gorąca jest destrukcyjny, ale bardzo charakterystyczny. ## Odróżnianie od podobnych Apofyllit bywa mylony z kwarcem, kalcytem lub adularzem. Od kwarcu odróżnia go niższa twardość (kwarc rysa apofyllit) i doskonała łupliwość (kwarc jej nie posiada). Od kalcytu różni się formą kryształów i brakiem reakcji z kwasem solnym. Adular (odmiana skalenia) ma podobną twardość, ale zazwyczaj inny pokrój kryształów i dwa kierunki łupliwości. ## Formy kryształów Kryształy apofyllitu krystalizują w układzie tetragonalnym. Najczęściej tworzą kryształy o pokroju pseudokubicznym (pozornie sześciennym), tabliczkowym lub w formie ostrosłupów (dwupiramid). Często występują w postaci druz i szczotek krystalicznych, gdzie wiele małych kryształów narasta na wspólnej podstawie skalnej.

Środowisko występowania

## Geneza Minerały z grupy apofyllitu są produktami procesów hydrotermalnych niskich temperatur. Powstają jako minerały wtórne, krystalizując z roztworów wodnych w pustkach i szczelinach skał wulkanicznych, głównie bazaltów i andezytów. Wypełniają pęcherze pogazowe (geody) w lawach, tworząc efektowne druzy krystaliczne. ## Asocjacje mineralne Apofyllit bardzo często współwystępuje z minerałami z grupy zeolitów, takimi jak stilbit (szczególnie powszechna asocjacja), heulandyt, skolecyt, laumontyt i chabazyt. Innymi częstymi minerałami towarzyszącymi są prehnit, pektolit, datolit, kalcyt oraz kwarc. ## Lokalizacje Najważniejsze i najbardziej znane na świecie stanowiska apofyllitu znajdują się w Indiach, na płaskowyżu Dekan (w stanach Maharasztra i Madhya Pradesh), zwłaszcza w rejonie Pune i Nashik. To stamtąd pochodzą klasyczne, duże okazy zielonych i bezbarwnych apofyllitów w asocjacji z różowymi stilbitami. Inne znaczące lokalizacje to m.in. Harz w Niemczech, Wyspy Owcze, Islandia, Brazylia (Rio Grande do Sul), Kanada (Nowa Szkocja, Quebec), Meksyk (Chihuahua) oraz USA (New Jersey, Oregon, Kolorado).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy apofyllitu charakteryzują się dużymi, ostro zakończonymi i nieuszkodzonymi kryształami o wysokiej przezroczystości i silnym połysku. Szczególnie poszukiwane są okazy o intensywnej, zielonej barwie. Bardzo ważnym kryterium jest estetyka kompozycji - atrakcyjność okazu podnosi kontrastowe, nieuszkodzone podłoże (matriks) oraz harmonijna asocjacja z innymi minerałami, np. pomarańczowymi lub różowymi stilbitami. Okazy z idealnie uformowanymi, pojedynczymi kryształami (tzw. "single crystals") również są wysoko cenione. ## Ceny rynkowe Ceny apofyllitu mają bardzo szeroki rozstrzał. Małe, pojedyncze kryształy lub niewielkie fragmenty druz można kupić za kilka do kilkunastu dolarów. Średniej wielkości okazy gabinetowe (kilkanaście centymetrów) dobrej jakości, z Indii, kosztują zazwyczaj od 100 do 500 dolarów. Wyjątkowe, duże płyty z perfekcyjnymi, zielonymi kryształami w asocjacji ze stilbitem mogą osiągać ceny rzędu kilku tysięcy dolarów na rynku kolekcjonerskim. ## Popularne stanowiska Zdecydowanie najbardziej pożądane przez kolekcjonerów okazy pochodzą z kamieniołomów w rejonie Pune, Jalgaon i Nashik w Indiach. Stanowiska te dostarczają klasycznych okazów zielonego apofyllitu na różowym stilbicie, które stały się ikoną tego minerału. Historyczne znaczenie mają również stanowiska w Niemczech (St. Andreasberg, Harz) i Kanadzie (Mont Saint-Hilaire, Quebec), skąd pochodzą okazy o nieco innej morfologii.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy apofyllitu należy czyścić bardzo ostrożnie. Najlepiej używać miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. W razie potrzeby można przemyć okaz w wodzie destylowanej, unikając długotrwałego moczenia. Należy go następnie dokładnie osuszyć, najlepiej za pomocą sprężonego powietrza lub pozostawiając do wyschnięcia w przewiewnym miejscu. ## Czego unikać Apofyllit jest wrażliwy na chemikalia, zwłaszcza na kwasy, które mogą go uszkodzić. Jest również wrażliwy na wysoką temperaturę, która powoduje jego dehydratację i nieodwracalne zmatowienie lub rozpad. Należy unikać myjek ultradźwiękowych i czyszczenia parowego. Długotrwała ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne może powodować blaknięcie niektórych kolorowych odmian. ## Przechowywanie Ze względu na stosunkowo niską twardość i doskonałą łupliwość, apofyllit jest podatny na zarysowania i uszkodzenia mechaniczne. Okazy należy przechowywać osobno, w wyściełanych pudełkach lub gablotach, z dala od twardszych minerałów. Unikaj przechowywania w miejscach o dużej wilgotności lub gwałtownych zmianach temperatury.

Powiązane minerały

Źródła

IMA Mineral List (CNMNC)

Czytaj więcej