Amphibole

Wzór chemiczny: (Ca,Na)₂(Mg,Fe,Al)₅(Al,Si)₈O₂₂(OH)₂

Amfibole to ważna i zróżnicowana grupa pospolitych, ciemnych minerałów skałotwórczych o złożonym składzie chemicznym i charakterystycznych, wydłużonych kryształach.

## Charakterystyka Amfibole to duża i złożona grupa krzemianów inokrzemianowych, obejmująca kilkadziesiąt odrębnych minerałów. Nie jest to pojedynczy minerał, lecz nadgrupa, której poszczególni członkowie dzielą wspólną strukturę krystaliczną opartą na podwójnych łańcuchach tetraedrów krzemotlenowych. Typowe okazy to wydłużone, słupkowe lub igiełkowe kryształy, często tworzące skupienia promieniste lub włókniste. Najbardziej znanymi przedstawicielami są hornblenda, aktynolit i tremolit. Ze względu na swoją powszechność, amfibole są kluczowymi minerałami skałotwórczymi w wielu skałach magmowych i metamorficznych, takich jak granity, dioryty, amfibolity i łupki. ## Właściwości fizyczne Minerały z grupy amfiboli wykazują twardość w zakresie 5-6 w skali Mohsa. Ich połysk jest zazwyczaj szklisty, a w przypadku odmian włóknistych może być jedwabisty. Gęstość jest zmienna w zależności od składu chemicznego (głównie zawartości żelaza) i waha się od około 2.9 do 3.6 g/cm³. Charakterystyczną cechą jest doskonała łupliwość w dwóch kierunkach, przecinających się pod kątami około 56° i 124°, co jest kluczową cechą odróżniającą je od podobnych piroksenów. ## Barwy i odmiany Barwa amfiboli jest bardzo zróżnicowana i zależy od składu chemicznego. Tremolit, bogaty w magnez, jest zazwyczaj biały, szary lub jasnozielony. Aktynolit, zawierający żelazo, ma barwę od zielonej do ciemnozielonej. Hornblenda, o najbardziej złożonym składzie, jest najczęściej czarna lub ciemnozielonobrązowa. Inne amfibole, jak glaukofan, nadają skałom niebieskawy odcień (łupki niebieskie), a rybekit może być ciemnoniebieski. Odmiany włókniste, takie jak nefryt (odmiana aktynolitu) czy krokidolit (azbestowa odmiana rybekitu), mają znaczenie gemmologiczne lub przemysłowe. ## Historia i nazwa Nazwa "amfibol" pochodzi od greckiego słowa *amphíbolos* (ἀμφίβολος), oznaczającego "dwuznaczny" lub "niejednoznaczny". Została wprowadzona przez francuskiego mineraloga René Just Haüy w 1797 roku. Nazwa ta trafnie oddaje ogromną zmienność wyglądu i składu chemicznego, z jaką spotykali się pierwsi mineralodzy, próbując sklasyfikować te minerały. ## Zastosowania Niektóre amfibole mają specyficzne zastosowania. Nefryt, zbita, włóknista odmiana aktynolitu, jest cennym kamieniem ozdobnym i jubilerskim, znanym jako jedna z form jadeitu. Włókniste odmiany, znane pod ogólną nazwą azbestu amfibolowego (np. krokidolit, amozyt), były w przeszłości szeroko stosowane jako materiały izolacyjne i ognioodporne. Obecnie ich użycie jest drastycznie ograniczone lub zakazane ze względu na udowodnioną szkodliwość dla zdrowia (działanie rakotwórcze). Poza tym amfibole są ważnym wskaźnikiem warunków ciśnienia i temperatury dla geologów badających historię skał.

Właściwości

Twardość Mohsa: 5-6
Połysk: Szklisty, jedwabisty
Rysa: Biała do szarozielonej
Gęstość: 2.9-3.6
Łupliwość: Doskonała w dwóch kierunkach, kąty ~56° i 124°
Przełam: Nierówny, drzazgowaty
Przezroczystość: Przeświecający do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny: Jednoskośny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną amfiboli jest kąt między dwiema płaszczyznami łupliwości, wynoszący około 124° i 56°. W praktyce, na przełamanych powierzchniach kryształów widać dwa zestawy błyszczących "schodków" przecinających się pod tymi właśnie kątami. Pomocny jest też wydłużony, słupkowy lub igiełkowy wygląd kryształów oraz twardość w zakresie 5-6 w skali Mohsa. ## Odróżnianie od podobnych Amfibole są najczęściej mylone z piroksenami, które mają bardzo podobny wygląd, twardość i często występują w tych samych skałach. Podstawową różnicą jest kąt łupliwości: u piroksenów płaszczyzny łupliwości przecinają się pod kątem zbliżonym do prostego (ok. 87° i 93°). W rezultacie przekrój poprzeczny kryształu amfibolu jest rombem, a piroksenu - kwadratem lub prostokątem. Turmalin, choć również bywa słupkowy i czarny, jest znacznie twardszy (7-7.5) i ma inny, bardziej złożony przekrój poprzeczny (często zaokrąglony trójkąt). ## Formy kryształów Amfibole tworzą kryształy o pokroju słupkowym, pręcikowym, igiełkowym lub włoskowym. Często występują w formie skupień ziarnistych, promienistych (jak wariolit), włóknistych (nefryt, azbesty) lub splątanych agregatów. Dobrze wykształcone, wolnostojące kryształy są rzadsze i spotykane głównie w skałach metamorficznych i pegmatytach.

Środowisko występowania

## Geneza Amfibole są minerałami o szerokim zakresie powstawania. Krystalizują jako pierwotny składnik z magm o pośrednim składzie chemicznym, bogatych w wodę, tworząc skały takie jak dioryty, andezyty czy sjenity. Są również produktem wtórnym, powstającym w wyniku hydratacji piroksenów (proces zwany uralityzacją). Największe znaczenie mają jednak w skałach metamorficznych, gdzie ich obecność definiuje całą fację amfibolitową - warunki średnich i wysokich ciśnień oraz temperatur. Powstają wówczas w wyniku przebudowy bazaltów, gabr lub margli, tworząc skały zwane amfibolitami. ## Asocjacje mineralne Jako minerały skałotwórcze, amfibole współwystępują z wieloma innymi pospolitymi minerałami. W skałach magmowych są to najczęściej plagioklazy, skalenie potasowe, kwarc i biotyt. W skałach metamorficznych ich typowymi towarzyszami są plagioklazy, epidot, granaty (szczególnie almandyn), staurolit, kyanit i sillimanit. W skałach metamorfizmu kontaktowego (hornfelsach) występują z kordierytem i andaluzytem. ## Lokalizacje Amfibole są rozpowszechnione na całym świecie. Klasyczne lokalizacje dobrze wykształconych kryształów hornblendy to m.in. okolice Bancroft w Ontario (Kanada), Arendal (Norwegia) i Franklin w New Jersey (USA). Piękne, zielone kryształy aktynolitu pochodzą z doliny Zillertal w Austrii. Tremolit jest powszechny w metamorficznych dolomitach w rejonie Campolungo w Szwajcarii i w stanie Nowy Jork (USA). Niebieski rybekit w formie krokidolitu znany jest z RPA, a glaukofan z wyspy Syros w Grecji i Kalifornii (USA).

Rzadkość

Pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Dla kolekcjonerów najbardziej pożądane są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi i błyszczącymi kryształami, które są wyraźnie wyodrębnione z otaczającej skały (matrycy). Wysoko cenione są duże, pojedyncze kryształy lub estetyczne grupy kryształów. W przypadku hornblendy i aktynolitu liczy się głębia i nasycenie barwy oraz brak uszkodzeń. Rzadkie odmiany, takie jak niebieski rybekit czy fioletowy richteryt, są szczególnie poszukiwane. W przypadku odmian włóknistych, jak nefryt, ocenia się jednolitość barwy, stopień przeświecania i brak spękań. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione przez kolekcjonerów kryształy hornblendy pochodzą z kanadyjskiej prowincji Ontario (okolice Bancroft i Wilberforce). Klasyczne, duże kryształy tremolitu i aktynolitu znajdowano w Alpach (Szwajcaria, Austria). Okazy pargacytu o jakości jubilerskiej pochodzą z Pakistanu (Dolina Hunza), a fioletowego richterytu z Wind Mountain w Nowym Meksyku (USA).

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy amfiboli są stosunkowo twarde i można je czyścić miękką szczoteczką pod bieżącą wodą. W przypadku okazów z delikatnymi, igiełowymi kryształami, należy zachować szczególną ostrożność i ograniczyć się do delikatnego płukania lub użycia sprężonego powietrza do usunięcia kurzu. Odmiany włókniste (azbestowe) nie powinny być czyszczone mechanicznie, aby uniknąć uwalniania włókien do powietrza. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami, które mogą trawić powierzchnię minerału. Mimo stosunkowo dobrej odporności, nie należy narażać okazów na gwałtowne zmiany temperatury. Największą ostrożność należy zachować w przypadku odmian azbestowych (krokidolit, amozyt) - należy bezwzględnie unikać wdychania pyłu i włókien, które mogą się z nich uwalniać. ## Przechowywanie Okazy amfiboli można bezpiecznie przechowywać w kolekcjach. Ze względu na doskonałą łupliwość, należy chronić je przed uderzeniami i upadkami, które mogą spowodować pęknięcie wzdłuż płaszczyzn łupliwości. Okazy z odmianami azbestowymi powinny być przechowywane w szczelnych, zamkniętych pojemnikach, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się włókien.