Amblygonite-series

Wzór chemiczny: LiAl[PO<sub>4</sub>](F,OH)

Szereg amblygonitu to grupa fosforanów litu i glinu, tworząca najczęściej duże, białawe masy o doskonałej łupliwości w granitowych pegmatytach.

## Charakterystyka Szereg amblygonitu obejmuje minerały z grupy fosforanów, stanowiące ciągły roztwór stały pomiędzy bogatym we fluor amblygonitem a bogatym w grupę hydroksylową montebrazytem. W praktyce większość okazów ma skład pośredni, a identyfikacja konkretnego ogniwa wymaga analiz chemicznych. Minerały te najczęściej tworzą duże, nieregularne lub słabo wykształcone kryształy o pokroju tabliczkowym lub krótkosłupowym, występujące w postaci zbitych mas. Rzadko spotyka się dobrze uformowane, pojedyncze kryształy. Charakterystyczną cechą jest ich duża gęstość jak na minerał o jasnej barwie. ## Właściwości fizyczne Twardość minerałów z tego szeregu wynosi 5,5-6 w skali Mohsa, co czyni je podatnymi na zarysowania. Połysk jest szklisty, a na doskonałych powierzchniach łupliwości staje się perłowy. Są przezroczyste do przeświecających. Gęstość waha się w granicach 3,0-3,1 g/cm³, co jest pomocną cechą diagnostyczną. ## Barwy i odmiany Najczęściej spotykane są okazy o barwie białej, kremowej, szarej lub żółtawej. Rzadziej występują odmiany bladozielone, niebieskawe lub różowe. Przezroczyste, czyste i zabarwione odmiany, pochodzące głównie z Brazylii, są cenione jako kamienie szlachetne, choć ze względu na łupliwość i twardość mają głównie znaczenie kolekcjonerskie. Należy zaznaczyć, że większość materiału gemmologicznego, historycznie nazywanego amblygonitem, jest w rzeczywistości montebrazytem. ## Historia i nazwa Nazwa amblygonit została nadana w 1817 roku przez Augusta Breithaupta i pochodzi od greckich słów *amblys* (tępy) i *gonia* (kąt), co nawiązuje do kąta między płaszczyznami łupliwości, który jest bliski 90°. Nazwa drugiego ogniwa szeregu, montebrazytu, pochodzi od miejsca jego odkrycia - kopalni Montebras we Francji. ## Zastosowania Minerały z szeregu amblygonitu są ważnym źródłem litu, wykorzystywanego w produkcji baterii, ceramiki i specjalistycznych smarów. Stanowią również rudę fosforu. Przezroczyste i barwne kryształy są szlifowane fasetkowo dla kolekcjonerów kamieni szlachetnych.

Właściwości

Twardość Mohsa
5.5-6
Połysk
Vitreous, Pearly on cleavages
Rysa
White
Gęstość
3.0-3.1
Łupliwość
Perfect on {100}, Good on {010}
Przełam
Uneven to Subconchoidal
Przezroczystość
Transparent to Translucent
Układ krystaliczny
Triclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Kluczową cechą rozpoznawczą jest kombinacja doskonałej łupliwości w jednym kierunku, perłowego połysku na jej powierzchniach oraz stosunkowo dużej gęstości (okaz wydaje się cięższy niż sugeruje jego wygląd). Występowanie w pegmatytach granitowych w towarzystwie innych minerałów litowych jest również silną wskazówką. ## Odróżnianie od podobnych Amblygonit bywa mylony ze skaleniami (np. albitem), które mają jednak niższą gęstość (ok. 2,6 g/cm³) i zazwyczaj dwie wyraźne płaszczyzny łupliwości przecinające się pod kątem zbliżonym do 90°. Spodumen, inny minerał litowy, jest twardszy (6,5-7) i ma inny pokrój kryształów. Od kwarcu odróżnia go niższa twardość i obecność łupliwości. Pewne rozróżnienie od bardzo podobnego beryllonitu często wymaga zaawansowanych badań. ## Formy kryształów Kryształy są trójskośne, często słabo wykształcone, o pokroju grubotabliczkowym lub krótkosłupowym. Zazwyczaj tworzy zbite, ziarniste lub spękane masy, które mogą osiągać znaczne rozmiary, niekiedy ważące setki kilogramów.

Środowisko występowania

## Geneza Minerały z szeregu amblygonitu są typowymi składnikami granitowych pegmatytów bogatych w lit i fosfor. Powstają w późnych stadiach krystalizacji magmy pegmatytowej, często w rdzeniach lub strefach pośrednich tych intruzji. ## Asocjacje mineralne Współwystępuje z innymi minerałami pegmatytowymi, takimi jak spodumen, lepidolit, turmalin (zwłaszcza elbait), beryl, apatyt, kwarc, albit oraz innymi fosforanami litu (np. litiofilitem). ## Lokalizacje Najważniejsze światowe lokalizacje to Brazylia (Minas Gerais), skąd pochodzą duże, przezroczyste kryształy o jakości jubilerskiej (głównie montebrazyt). W USA znaczące złoża znajdują się w Keystone w Dakocie Południowej (kopalnia Etta), w Newry w stanie Maine oraz w rejonie Pala w Kalifornii. Historyczne lokalizacje to Saksonia w Niemczech (miejsce typowe dla amblygonitu) i Montebras we Francji (miejsce typowe dla montebrazytu). Występuje również w Namibii, Hiszpanii, Szwecji i Australii.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Wartość kolekcjonerska okazów zależy od kilku czynników. W przypadku materiału jubilerskiego najważniejsza jest przezroczystość, czystość (brak inkluzji i spękań), intensywność barwy (szczególnie cenione są odcienie żółte, zielonkawe i niebieskie) oraz wielkość oszlifowanego kamienia. Dla okazów mineralogicznych liczy się stopień wykształcenia kryształów (dobrze uformowane są rzadkie), ich wielkość, barwa oraz atrakcyjne połączenia z innymi minerałami pegmatytowymi, takimi jak turmalin czy lepidolit. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione przezroczyste kryształy do fasetowania pochodzą z pegmatytów w stanie Minas Gerais w Brazylii. Klasyczne, duże, nieprzezroczyste masy i słabo wykształcone kryształy znane są ze stanowisk w Dakocie Południowej i Maine w USA. Namibia dostarcza okazów o dobrym wykształceniu i ciekawej barwie.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić wyłącznie letnią wodą destylowaną i miękkim pędzelkiem. Należy unikać myjek ultradźwiękowych i parowych, które mogą spowodować pękanie wzdłuż płaszczyzn łupliwości. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na uderzenia i nacisk ze względu na swoją doskonałą łupliwość. Należy chronić go przed gwałtownymi zmianami temperatury oraz kontaktem z kwasami i innymi silnymi chemikaliami. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów osobno, w wyściełanych pudełkach klaserowych, aby uniknąć zarysowań przez twardsze minerały. Okazy jubilerskie nie nadają się do noszenia na co dzień i powinny być traktowane z dużą ostrożnością.

Źródła

Czytaj więcej