Allophane

Wzór chemiczny: Al₂O₃(SiO₂)₁.₃-₂.₀·₂.₅-₃.₀H₂O

Allofan to uwodniony krzemian glinu o zmiennym składzie, występujący w postaci szklistych lub ziemistych mas, często o bladoniebieskiej barwie.

## Charakterystyka Allofan jest mineraloidem (amorficzną substancją) z grupy krzemianów, chemicznie klasyfikowanym jako uwodniony krzemian glinu o zmiennej zawartości wody i krzemionki. Zazwyczaj tworzy cienkie naskorupienia, żyłki lub masy o wyglądzie od szklistego i przypominającego hialit, po matowe i ziemiste. Rzadko występuje w postaci kulistych lub groniastych agregatów. Jego nazwa, pochodząca z greki, trafnie oddaje jego zmienny wygląd w zależności od warunków. ## Właściwości fizyczne Ze względu na swoją amorficzną naturę, allofan nie wykazuje uporządkowanej struktury wewnętrznej. Ma twardość około 3 w skali Mohsa i stosunkowo niską gęstość, wynoszącą około 1.9 g/cm³. Charakteryzuje się szklistym, woskowym lub ziemistym połyskiem. Jest zazwyczaj przeświecający, choć bywa też przezroczysty lub nieprzezroczysty. Przy pocieraniu może wydawać gliniasty zapach. ## Barwy i odmiany Allofan najczęściej jest bezbarwny, biały, szary, żółtawy lub zielonkawy. Szczególnie cenione przez kolekcjonerów są okazy o delikatnej, bladoniebieskiej barwie, spowodowanej obecnością śladowych ilości miedzi. Nie wyróżnia się formalnych odmian handlowych ani gemmologicznych, a jego klasyfikacja opiera się głównie na składzie chemicznym (stosunku Al:Si). ## Historia i nazwa Nazwa allofan pochodzi od greckich słów *állos* (ἄλλος) - "inny" i *phaínesthai* (φαίνεσθαι) - "ukazywać się", co nawiązuje do jego zmiennego wyglądu i faktu, że w płomieniu dmuchawki zachowuje się inaczej niż inne, podobne minerały. Minerał został opisany po raz pierwszy w 1816 roku przez J.F.L. Hausmanna na podstawie próbek z Gräfenthal w Turyngii (Niemcy). ## Zastosowania Allofan nie ma znaczącego zastosowania przemysłowego. Stanowi głównie obiekt zainteresowania kolekcjonerów specjalizujących się w rzadkich minerałach lub minerałach wtórnych stref utleniania. Jest także przedmiotem badań naukowych w dziedzinie gleboznawstwa i mineralogii glin.

Właściwości

Twardość Mohsa: 3
Połysk: Szklisty do woskowego, czasami ziemisty
Rysa: Biała
Gęstość: 1.9
Łupliwość: Brak
Przełam: Muszlowy
Przezroczystość: Przezroczysty do przeświecającego
Układ krystaliczny: Bezpostaciowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Allofan rozpoznaje się po jego niskiej twardości (daje się zarysować miedziakiem), niewielkiej gęstości oraz charakterystycznym wyglądzie - szklistych, woskowych lub ziemistych masach. Często występuje w postaci cienkich warstw lub naskorupień na innych minerałach. Ważną cechą jest jego amorficzna natura, co oznacza brak wykształconych kryształów i łupliwości. Po zwilżeniu może wydzielać gliniasty zapach. ## Odróżnianie od podobnych Allofan bywa mylony z opalem (hialitem), który jest jednak twardszy (5.5-6.5 Mohsa). Od chalcedonu odróżnia go znacznie niższa twardość. Może przypominać niektóre zeolity, ale te zazwyczaj tworzą wyraźne kryształy. Od innych minerałów ilastych (np. kaolinitu) odróżnia go często szklisty lub woskowy połysk, podczas gdy minerały ilaste są typowo matowe i ziemiste. ## Formy kryształów Jako mineraloid, allofan jest amorficzny i nie tworzy kryształów. Występuje w postaci skupień zbitych, ziemistych, naciekowych, groniastych, nerkowatych oraz jako cienkie powłoki i naskorupienia.

Środowisko występowania

## Geneza Allofan jest produktem wietrzenia chemicznego skał magmowych, osadowych i metamorficznych bogatych w glinokrzemiany, zwłaszcza skalenie i pirokseny. Powstaje w warunkach niskiej temperatury i ciśnienia, często w strefach utleniania złóż kruszcowych. Jest również istotnym składnikiem niektórych gleb wulkanicznych (andosoli), gdzie tworzy się w wyniku wietrzenia popiołów i szkliw wulkanicznych. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z minerałami strefy wietrzenia, takimi jak chryzokola, malachit, azuryt, limonit, gibbsyt, a także z minerałami ilastymi (kaolinit, halloysyt) oraz kwarcem (w tym chalcedonem i opalem). ## Lokalizacje Znaczące wystąpienia allofanu znane są z wielu miejsc na świecie. W Niemczech historyczne lokalizacje to Gräfenthal (Turyngia) i Geyer (Saksonia). Piękne niebieskie okazy pochodzą z kopalń miedzi w rejonie Saalfeld w Niemczech oraz z kopalni Frieda River w Papui-Nowej Gwinei. Inne znane stanowiska to m.in. okolice Zlatnej w Rumunii, Příbram w Czechach, a także liczne miejsca w Japonii, Nowej Zelandii i na Hawajach (gleby wulkaniczne).

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej poszukiwane przez kolekcjonerów są okazy allofanu o intensywnej, bladoniebieskiej barwie, która jest stosunkowo rzadka. Wysoko cenione są również dobrze uformowane skupienia groniaste i naciekowe o silnym, szklistym połysku. Ważna jest także asocjacja z innymi, kontrastującymi minerałami oraz wielkość i stabilność okazu, ponieważ wiele z nich ma tendencję do pękania i rozpadu z czasem. ## Popularne stanowiska Za klasyczne i dostarczające najlepszych okazów uchodzą historyczne kopalnie w Turyngii i Saksonii w Niemczech. W ostatnich latach na rynku pojawiły się atrakcyjne, niebieskie allofany z Papui-Nowej Gwinei (Frieda River). Okazy z tych lokalizacji osiągają wyższe ceny ze względu na swoją barwę i estetykę.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy allofanu są delikatne i często porowate. Należy je czyścić wyłącznie mechanicznie, używając miękkiego pędzelka do usunięcia kurzu. Użycie wody jest niewskazane, ponieważ materiał jest higroskopijny i może absorbować wodę, co prowadzi do jego pęcznienia i potencjalnego rozpadu. W przypadku konieczności, można użyć minimalnej ilości alkoholu na waciku, ale z dużą ostrożnością. ## Czego unikać Należy bezwzględnie unikać kontaktu z wodą, kwasami i innymi chemikaliami. Allofan jest wrażliwy na zmiany wilgotności - wysychając, może pękać i rozpadać się na proszek. Nie należy go podgrzewać ani wystawiać na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, które mogą przyspieszyć proces dehydratacji. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w stabilnych warunkach wilgotnościowych, najlepiej w zamkniętych, wyściełanych pudełkach lub klaserach, aby chronić je przed uszkodzeniami mechanicznymi i gwałtownymi zmianami otoczenia. Niektóre okazy wymagają przechowywania w szczelnych pojemnikach, aby zapobiec ich wysychaniu.