Aeschynite-(Ce)

Wzór chemiczny: Ce<sup>3+</sup>(Ti<sup>4+</sup>Nb<sup>5+</sup>)O<sub>6</sub>

Eschynit-(Ce) to rzadki minerał tlenkowy zawierający cer i tytan, tworzący pryzmatyczne, niemal czarne kryształy w pegmatytach i karbonatytach.

## Charakterystyka Eschynit-(Ce) jest minerałem z grupy tlenków, należącym do szeregu eschynitu. Jego nazwa wskazuje na dominację pierwiastka ziem rzadkich - ceru. Typowe okazy tworzą słupkowe lub pryzmatyczne kryształy o barwie od ciemnobrązowej do czarnej, często z żółtawym lub czerwonawym odcieniem. Powierzchnia kryształów bywa pokryta pionowymi prążkami. Minerał ten jest często spotykany w stanie metamiktycznym, co oznacza, że jego wewnętrzna struktura krystaliczna została uszkodzona przez promieniowanie pochodzące od własnych składników, takich jak tor, który może zastępować cer. Prowadzi to do utraty połysku i zmiany właściwości fizycznych. ## Właściwości fizyczne Twardość eschynitu-(Ce) w skali Mohsa wynosi 5 do 6, co czyni go stosunkowo odpornym na zarysowania. Charakteryzuje się wysoką gęstością, wahającą się od 4.9 do 5.3 g/cm³, przez co nawet niewielkie okazy są ciężkie w stosunku do swojej wielkości. Połysk jest najczęściej submetaliczny do żywicznego, a na powierzchniach przełamu może być tłusty. Minerał jest zazwyczaj nieprzezroczysty, jedynie na bardzo cienkich krawędziach może przeświecać. ## Barwy i odmiany Dominuje barwa czarna, ciemnobrązowa i czerwonobrązowa. Czasami spotyka się okazy o odcieniu żółtobrązowym. Eschynit-(Ce) jest głównym przedstawicielem grupy eschynitu, do której należą również jego odpowiedniki z dominującym itrem - eschynit-(Y) oraz neodymem - eschynit-(Nd). ## Historia i nazwa Nazwa minerału pochodzi od greckiego słowa *aiskhynē* (αἰσχύνη), oznaczającego "wstyd" lub "hańbę". Została ona nadana przez szwedzkiego chemika J.J. Berzeliusa w 1828 roku i nawiązywała do trudności, jakich doświadczali ówcześni chemicy przy próbach oddzielenia i analizy składników minerału, zwłaszcza tytanu i niobu. Minerał został po raz pierwszy opisany na podstawie okazów znalezionych w Miasku w Górach Ilmeńskich na Uralu w Rosji. ## Zastosowania Eschynit-(Ce) jest przede wszystkim minerałem o znaczeniu naukowym i kolekcjonerskim. Ze względu na zawartość ceru, niobu i tytanu może stanowić podrzędne źródło tych metali, jednak rzadkość występowania w większych koncentracjach ogranicza jego przemysłowe wykorzystanie.

Właściwości

Twardość Mohsa
5-6
Połysk
Półmetaliczny do żywicznego
Rysa
Czerwonobrązowa do żółtobrązowej
Gęstość
4.9-5.3
Łupliwość
Słaba na {100}
Przełam
Muszlowy do nierównego
Przezroczystość
Prześwitujący do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny
Rombowy

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Cechami ułatwiającymi identyfikację są: duża gęstość, ciemna barwa, żywiczny lub submetaliczny połysk oraz charakterystyczny, pryzmatyczny pokrój kryształów. Ważną wskazówką jest jego radioaktywność, którą można zmierzyć za pomocą licznika Geigera. Występowanie w pegmatytach w towarzystwie innych minerałów ziem rzadkich również jest diagnostyczne. ## Odróżnianie od podobnych Eschynit-(Ce) można pomylić z innymi ciemnymi, ciężkimi minerałami pegmatytowymi, takimi jak euksenit-(Y), samarskit-(Y) czy kolumbit. Euksenit jest zazwyczaj bogatszy w itr i niob, a uboższy w tytan. Samarskit ma bardzo podobny wygląd, ale również jest zdominowany przez itr i niob. Kolumbit krystalizuje w podobnych formach, ale ma wyższy, często metaliczny połysk. Pewne rozróżnienie tych minerałów niemal zawsze wymaga zaawansowanych analiz chemicznych (np. EDS). ## Formy kryształów Krystalizuje w układzie rombowym. Najczęściej tworzy wydłużone, pryzmatyczne kryształy, nierzadko zakończone piramidami. Powierzchnie słupów są często podłużnie prążkowane. Występuje także w formie skupień ziarnistych, nieregularnych mas oraz wrosłych ziaren w skale macierzystej.

Środowisko występowania

## Geneza Eschynit-(Ce) jest minerałem magmowym, powstającym w późnych stadiach krystalizacji. Jest typowy dla pegmatytów sjenitowych i granitowych oraz dla karbonatytów. Ze względu na swoją twardość i wysoką gęstość jest odporny na wietrzenie, dzięki czemu może być spotykany wtórnie w złożach okruchowych (placerach). ## Asocjacje mineralne Współwystępuje z wieloma minerałami pegmatytowymi, takimi jak albit, mikroklin, kwarc, biotyt, cyrkon, monacyt-(Ce), ksenotym-(Y), allanit-(Ce), euksenit-(Y) i minerałami z grupy kolumbitu. ## Lokalizacje Najważniejsze i klasyczne stanowiska tego minerału znajdują się w Rosji (Góry Ilmeńskie na Uralu - lokalizacja typowa) oraz w Norwegii (pegmatyty w rejonie Iveland i na wyspie Hidra). Znaczące okazy pochodzą również z Madagaskaru oraz z niektórych pegmatytów w stanie Kolorado w USA.

Rzadkość

Niezbyt pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są dobrze wykształcone, ostre i błyszczące kryształy o znacznych rozmiarach. Okazy nieuszkodzone, o wyraźnym zakończeniu i bez pęknięć osiągają najwyższe ceny. Wartość podnosi również atrakcyjna skała macierzysta oraz towarzystwo innych rzadkich minerałów. Preferowane są okazy jak najmniej zmetamiktyzowane, które zachowały pierwotny połysk i formę. ## Popularne stanowiska Za najbardziej klasyczne i pożądane uchodzą okazy pochodzące z historycznych lokalizacji w Rosji (Ural) i Norwegii (Iveland). Stanowią one standard, do którego porównywane są znaleziska z innych części świata.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy należy czyścić delikatnie, używając miękkiego pędzelka i wody destylowanej. Ze względu na możliwą kruchość okazów metamiktycznych, należy unikać myjek ultradźwiękowych oraz silnych środków chemicznych. ## Czego unikać Minerał jest często radioaktywny z powodu zawartości toru. Należy ograniczać bezpośredni kontakt, a po każdej manipulacji okazem umyć ręce. Nie należy go przechowywać w pobliżu materiałów wrażliwych na promieniowanie (np. klisze fotograficzne) ani minerałów, których barwa może ulec zmianie (np. niektóre odmiany kwarcu). Należy unikać kontaktu z kwasami. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w osobnych, oznaczonych pojemnikach, z dala od miejsc stałego przebywania ludzi (np. sypialni czy biurka). W przypadku posiadania większej kolekcji minerałów promieniotwórczych warto zadbać o odpowiednią wentylację miejsca przechowywania.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej