Gips

Wzór chemiczny: CaS₆+O₄·₂H₂O

Gips to pospolity minerał z grupy siarczanów, uwodniony siarczan wapnia, często tworzący dobrze wykształcone kryształy lub masywne skupienia.

## Charakterystyka Gips jest minerałem pospolitym, występującym w wielu środowiskach geologicznych. Typowe okazy gipsu charakteryzują się zmiennym wyglądem, od przezroczystych, tabliczkowych kryształów po zbite, ziarniste masy. Często tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym, słupkowym lub igiełkowym. Agregaty bywają zbite, ziarniste, włókniste, blaszkowe, a także rozetowe, znane jako "róże pustyni". ## Właściwości fizyczne Gips charakteryzuje się niską twardością, wynoszącą 2 w skali Mohsa, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Posiada doskonałą łupliwość w jednym kierunku, co pozwala na łatwe rozdzielanie na cienkie blaszki. Połysk gipsu jest zazwyczaj szklisty, perłowy na powierzchniach łupliwości, a także jedwabisty w przypadku odmian włóknistych. Gęstość wynosi 2.312 g/cm³. ## Barwy i odmiany Gips występuje w wielu barwach, od bezbarwnego i białego, przez żółty, różowy, szary, aż po brązowy. Barwa często zależy od domieszek. Bezbarwna, przezroczysta odmiana gipsu jest znana jako selenit. Odmiana włóknista, o jedwabistym połysku, to satynowy szpat. Agregaty rozetowe, powstające w piaskach pustynnych, nazywane są "różami pustyni". ## Historia i nazwa Nazwa "gips" pochodzi od greckiego słowa "gypsos", oznaczającego tynk lub kredę, co nawiązuje do jego zastosowania jako spoiwa budowlanego. Minerał ten był znany i wykorzystywany już w starożytności, a jego właściwości były opisywane przez Teofrasta i Pliniusza Starszego. ## Zastosowania Gips ma szerokie zastosowanie w przemyśle budowlanym do produkcji tynków, płyt gipsowo-kartonowych oraz cementu. Jest również wykorzystywany w rolnictwie jako nawóz, w medycynie do unieruchamiania złamań, a także w sztuce do tworzenia rzeźb i odlewów. Przezroczyste odmiany gipsu, takie jak selenit, są cenione w kolekcjonerstwie i jubilerstwie.

Właściwości

Twardość Mohsa: 2
Połysk: Vitreous, Pearly, Silky
Rysa: White.
Gęstość: 2.312
Łupliwość: Perfect (eminent) and easy on {010}, almost micaceous in some samples; on {100} distinct, yielding a surface with a conchoidal fracture; on {011}, yielding a fibrous fracture {001}.
Przełam: Conchoidal
Przezroczystość: Transparent,Translucent,Opaque
Układ krystaliczny: Monoclinic

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Gips można rozpoznać po niskiej twardości (2 w skali Mohsa), możliwości zarysowania paznokciem oraz doskonałej łupliwości w jednym kierunku, co pozwala na rozdzielenie na cienkie, elastyczne blaszki. Charakterystyczna jest również biała rysa. Przezroczyste odmiany, takie jak selenit, są łatwo rozpoznawalne po swojej klarowności i pokroju kryształów. ## Odróżnianie od podobnych Gips może być mylony z kalcytem, jednak kalcyt jest twardszy (3 w skali Mohsa) i reaguje z kwasem solnym, czego gips nie robi. Baryt również może być podobny, ale jest znacznie cięższy i ma inną łupliwość. Włókniste odmiany gipsu (satynowy szpat) mogą być mylone z azbestem, jednak gips jest znacznie bardziej miękki i nie ma włókien tak elastycznych i trwałych jak azbest. ## Formy kryształów Gips tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym, słupkowym lub igiełkowym. Często występują zbliźniaczenia, zwłaszcza bliźniaki "jaskółczy ogon". Agregaty bywają zbite, ziarniste, włókniste (satynowy szpat), blaszkowe, a także rozetowe (róże pustyni).

Środowisko występowania

## Geneza Gips powstaje głównie w środowiskach ewaporatowych, czyli w wyniku odparowania słonych wód morskich lub jeziornych. Tworzy się również w strefach utleniania złóż siarczkowych, jako produkt wietrzenia. Może występować w skałach osadowych, takich jak wapienie, margle i iłowce. ## Asocjacje mineralne Gips często współwystępuje z innymi minerałami ewaporatowymi, takimi jak halit (sól kamienna), anhydryt, kalcyt, dolomit, a także z siarką rodzimą. ## Lokalizacje Znaczące złoża gipsu występują na całym świecie. Do ważnych lokalizacji należą: Hiszpania (szczególnie słynne kryształy selenitu z Naica w Meksyku, choć to nie Hiszpania), USA (np. Park Narodowy White Sands w Nowym Meksyku), Włochy, Niemcy, Polska (np. Niecka Nidziańska) i Rosja.

Rzadkość

Bardzo pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy gipsu to te o dobrze wykształconych, przezroczystych kryształach, zwłaszcza odmiany selenitowe. Ważna jest również wielkość kryształów, ich klarowność, brak uszkodzeń mechanicznych oraz atrakcyjny pokrój. "Róże pustyni" są cenione za swoją unikalną formę. Okazy z rzadkimi inkluzjami lub nietypowymi barwami również mogą być poszukiwane. ## Popularne stanowiska Do najbardziej znanych stanowisk, z których pochodzą cenione okazy, należą jaskinie Naica w Meksyku, słynące z gigantycznych kryształów selenitu. Inne ważne lokalizacje to obszary pustynne, gdzie powstają "róże pustyni", a także złoża w Hiszpanii i USA.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Okazy gipsu należy czyścić delikatnie, używając miękkiej szczoteczki lub pędzelka, aby usunąć kurz. W przypadku silniejszych zabrudzeń można użyć letniej wody destylowanej, jednak należy unikać długotrwałego moczenia, ponieważ gips jest rozpuszczalny w wodzie. ## Czego unikać Należy unikać stosowania silnych środków chemicznych, kwasów i zasad, które mogą uszkodzić powierzchnię minerału. Gips jest wrażliwy na zmiany temperatury i wilgotności, dlatego nie należy narażać go na gwałtowne wahania tych czynników. Długotrwałe wystawienie na bezpośrednie światło słoneczne może spowodować blaknięcie niektórych odmian barwnych. ## Przechowywanie Gips najlepiej przechowywać w suchym miejscu, z dala od źródeł ciepła i bezpośredniego światła słonecznego. Okazy należy umieszczać w oddzielnych pudełkach lub na miękkiej podkładce, aby zapobiec zarysowaniom, ponieważ gips jest minerałem miękkim.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej