Czarny turmalin na muskowicie z Pakistanu

Charakterystyka Szerl to minerał należący do grupy turmalinów, będący żelazowo-sodową odmianą. Typowe okazy szerlu przyjmują postać słupkowych, wydłużonych kryształów o trójkątnym lub sześciokątnym przekroju, często z wyraźnym prążkowaniem wzdłuż osi. Jego barwa jest zazwyczaj intensywnie czarna, niekiedy z odcieniami brunatno-czarnymi lub niebieskawo-czarnymi. Powierzchnia kryształów bywa błyszcząca, szklista do tłustej, lecz może być również matowa. Właściwości fizyczne Szerl charakteryzuje się twardością 7 w skali Mohsa, co czyni go minerałem stosunkowo odpornym na zarysowania. Posiada połysk szklisty do tłustego, niekiedy matowy. Jest nieprzezroczysty do przeświecającego. Gęstość szerlu wynosi około 3.18 g/cm³. Barwy i odmiany Dominującą barwą szerlu jest czerń, często z subtelnymi odcieniami niebieskawymi, brunatnymi lub rzadziej zielonkawymi. Nie występują wyraźne odmiany kolorystyczne szerlu, jak ma to miejsce w przypadku innych turmalinów, jednak intensywność i odcień czerni mogą się różnić w zależności od domieszek i warunków krystalizacji. Historia i nazwa Nazwa "szerl" pochodzi od dawnego niemieckiego terminu "Schörl", używanego już w XVI wieku do określania czarnych turmalinów. Pierwsze wzmianki o minerałach określanych tą nazwą pochodzą z okolic miejscowości Zschorlau w Saksonii, gdzie były one wydobywane. Minerał został opisany w 1505 roku. Zastosowania Szerl, ze względu na swoją pospolitość i czarną barwę, nie jest szeroko wykorzystywany w jubilerstwie, choć bywa używany do wyrobu biżuterii o charakterze ozdobnym. Jego główne zastosowanie to przede wszystkim kolekcjonerstwo, gdzie ceni się dobrze wykształcone kryształy i estetyczne skupienia. W przemyśle szerl nie ma istotnych zastosowań.

Cechy diagnostyczne

Rozpoznawanie Szerl jest stosunkowo łatwy do rozpoznania dzięki swojej charakterystycznej czarnej barwie, szklistemu lub tłustemu połyskowi oraz typowej formie słupkowych kryształów z wyraźnym prążkowaniem. Twardość 7 w skali Mohsa pozwala na zarysowanie szkła, co jest dodatkową cechą diagnostyczną. Często występuje w formie igiełkowych lub słupkowych agregatów. Odróżnianie od podobnych Szerl bywa mylony z innymi czarnymi minerałami, takimi jak augit, hornblenda czy czarny granat (andradyt). Od augitu i hornblendy odróżnia go brak wyraźnej łupliwości oraz trójkątny przekrój kryształów (augit i hornblenda mają łupliwość i zazwyczaj czworokątny lub sześciokątny przekrój). Od czarnego granatu różni się pokrojem kryształów - granaty tworzą zazwyczaj izometryczne dwunastościany lub dwudziestoczterościany, podczas gdy szerl ma pokrój słupkowy. Rysa szerlu jest szarobiała do niebieskobiałej, co może być pomocne w odróżnianiu. Formy kryształów Szerl najczęściej tworzy wydłużone, słupkowe kryształy o przekroju trójkątnym lub sześciokątnym, często z wyraźnym prążkowaniem równoległym do osi długiej. Kryształy mogą być pojedyncze lub tworzyć skupienia promieniste, igiełkowe, a także zbite agregaty. Zakończenia kryształów są zazwyczaj złożone, piramidalne lub romboedryczne.

Środowisko powstawania

Geneza Szerl jest minerałem typowym dla skał magmowych i metamorficznych. Najczęściej powstaje w pegmatytach granitowych, gdzie krystalizuje z bogatych w bor i żelazo roztworów hydrotermalnych. Występuje również w granitach, grejzenach oraz w niektórych skałach metamorficznych, takich jak łupki krystaliczne i gnejsy, gdzie powstaje w wyniku procesów metasomatycznych. Asocjacje mineralne Szerl często współwystępuje z kwarcem, skaleniem (ortoklazem, albit), muskowitem, biotytem, granatem, topazem, berylem oraz innymi minerałami z grupy turmalinów. W pegmatytach może być związany z minerałami takimi jak lepidolit czy spodumen. Lokalizacje Szerl jest minerałem pospolitym i występuje w wielu miejscach na świecie. Znaczące złoża i stanowiska wysokiej jakości okazów znajdują się w Brazylii (Minas Gerais), Pakistanie (Gilgit-Baltistan), Afganistanie (Nuristan), Stanach Zjednoczonych (Kalifornia, Maine), Rosji (Ural), Namibii, Madagaskarze oraz w Europie (np. w Alpach, w Niemczech, Czechach, Polsce).

Dla kolekcjonera

Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy szerlu to te, które posiadają dobrze wykształcone, nieuszkodzone kryształy o wyraźnym prążkowaniu i intensywnym, głębokim czarnym kolorze. Ważna jest również estetyka okazu, czyli sposób, w jaki kryształy są osadzone na matrycy, oraz ich rozmiar. Duże, pojedyncze kryształy o idealnym pokroju są szczególnie poszukiwane. Czystość i połysk powierzchni kryształów również wpływają na ich wartość kolekcjonerską. Popularne stanowiska Najbardziej cenione okazy szerlu pochodzą z Brazylii, zwłaszcza ze stanu Minas Gerais, gdzie znajdowane są duże, dobrze wykształcone kryształy. Inne popularne lokalizacje to Pakistan i Afganistan, znane z estetycznych skupień szerlu na jasnych matrycach, a także Stany Zjednoczone (np. Pala w Kalifornii).