Schorl
Wzór chemiczny: NaFe²⁺₃Al₆(Si₆O₁₈)(BO₃)₃(OH)₃(OH)
Szerl to pospolity minerał z grupy turmalinów, charakteryzujący się czarną barwą i często tworzący wydłużone, prążkowane kryształy.
Opis
## Charakterystyka Szerl to minerał należący do grupy turmalinów, będący żelazowo-sodową odmianą. Typowe okazy szerlu przyjmują postać słupkowych, wydłużonych kryształów o trójkątnym lub sześciokątnym przekroju, często z wyraźnym prążkowaniem wzdłuż osi. Jego barwa jest zazwyczaj intensywnie czarna, niekiedy z odcieniami brunatno-czarnymi lub niebieskawo-czarnymi. Powierzchnia kryształów bywa błyszcząca, szklista do tłustej, lecz może być również matowa. ## Właściwości fizyczne Szerl charakteryzuje się twardością 7 w skali Mohsa, co czyni go minerałem stosunkowo odpornym na zarysowania. Posiada połysk szklisty do tłustego, niekiedy matowy. Jest nieprzezroczysty do przeświecającego. Gęstość szerlu wynosi około 3.18 g/cm³. ## Barwy i odmiany Dominującą barwą szerlu jest czerń, często z subtelnymi odcieniami niebieskawymi, brunatnymi lub rzadziej zielonkawymi. Nie występują wyraźne odmiany kolorystyczne szerlu, jak ma to miejsce w przypadku innych turmalinów, jednak intensywność i odcień czerni mogą się różnić w zależności od domieszek i warunków krystalizacji. ## Historia i nazwa Nazwa "szerl" pochodzi od dawnego niemieckiego terminu "Schörl", używanego już w XVI wieku do określania czarnych turmalinów. Pierwsze wzmianki o minerałach określanych tą nazwą pochodzą z okolic miejscowości Zschorlau w Saksonii, gdzie były one wydobywane. Minerał został opisany w 1505 roku. ## Zastosowania Szerl, ze względu na swoją pospolitość i czarną barwę, nie jest szeroko wykorzystywany w jubilerstwie, choć bywa używany do wyrobu biżuterii o charakterze ozdobnym. Jego główne zastosowanie to przede wszystkim kolekcjonerstwo, gdzie ceni się dobrze wykształcone kryształy i estetyczne skupienia. W przemyśle szerl nie ma istotnych zastosowań.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Szerl jest stosunkowo łatwy do rozpoznania dzięki swojej charakterystycznej czarnej barwie, szklistemu lub tłustemu połyskowi oraz typowej formie słupkowych kryształów z wyraźnym prążkowaniem. Twardość 7 w skali Mohsa pozwala na zarysowanie szkła, co jest dodatkową cechą diagnostyczną. Często występuje w formie igiełkowych lub słupkowych agregatów. ## Odróżnianie od podobnych Szerl bywa mylony z innymi czarnymi minerałami, takimi jak augit, hornblenda czy czarny granat (andradyt). Od augitu i hornblendy odróżnia go brak wyraźnej łupliwości oraz trójkątny przekrój kryształów (augit i hornblenda mają łupliwość i zazwyczaj czworokątny lub sześciokątny przekrój). Od czarnego granatu różni się pokrojem kryształów - granaty tworzą zazwyczaj izometryczne dwunastościany lub dwudziestoczterościany, podczas gdy szerl ma pokrój słupkowy. Rysa szerlu jest szarobiała do niebieskobiałej, co może być pomocne w odróżnianiu. ## Formy kryształów Szerl najczęściej tworzy wydłużone, słupkowe kryształy o przekroju trójkątnym lub sześciokątnym, często z wyraźnym prążkowaniem równoległym do osi długiej. Kryształy mogą być pojedyncze lub tworzyć skupienia promieniste, igiełkowe, a także zbite agregaty. Zakończenia kryształów są zazwyczaj złożone, piramidalne lub romboedryczne.
Środowisko geologiczne
## Geneza Szerl jest minerałem typowym dla skał magmowych i metamorficznych. Najczęściej powstaje w pegmatytach granitowych, gdzie krystalizuje z bogatych w bor i żelazo roztworów hydrotermalnych. Występuje również w granitach, grejzenach oraz w niektórych skałach metamorficznych, takich jak łupki krystaliczne i gnejsy, gdzie powstaje w wyniku procesów metasomatycznych. ## Asocjacje mineralne Szerl często współwystępuje z kwarcem, skaleniem (ortoklazem, albit), muskowitem, biotytem, granatem, topazem, berylem oraz innymi minerałami z grupy turmalinów. W pegmatytach może być związany z minerałami takimi jak lepidolit czy spodumen. ## Lokalizacje Szerl jest minerałem pospolitym i występuje w wielu miejscach na świecie. Znaczące złoża i stanowiska wysokiej jakości okazów znajdują się w Brazylii (Minas Gerais), Pakistanie (Gilgit-Baltistan), Afganistanie (Nuristan), Stanach Zjednoczonych (Kalifornia, Maine), Rosji (Ural), Namibii, Madagaskarze oraz w Europie (np. w Alpach, w Niemczech, Czechach, Polsce).
Rzadkość
Bardzo pospolity
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy szerlu to te, które posiadają dobrze wykształcone, nieuszkodzone kryształy o wyraźnym prążkowaniu i intensywnym, głębokim czarnym kolorze. Ważna jest również estetyka okazu, czyli sposób, w jaki kryształy są osadzone na matrycy, oraz ich rozmiar. Duże, pojedyncze kryształy o idealnym pokroju są szczególnie poszukiwane. Czystość i połysk powierzchni kryształów również wpływają na ich wartość kolekcjonerską. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione okazy szerlu pochodzą z Brazylii, zwłaszcza ze stanu Minas Gerais, gdzie znajdowane są duże, dobrze wykształcone kryształy. Inne popularne lokalizacje to Pakistan i Afganistan, znane z estetycznych skupień szerlu na jasnych matrycach, a także Stany Zjednoczone (np. Pala w Kalifornii).
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Szerl jest minerałem stosunkowo twardym, co ułatwia jego pielęgnację. Do czyszczenia okazów wystarczy użyć miękkiej szczoteczki i letniej wody z delikatnym mydłem. Po umyciu należy dokładnie spłukać minerał czystą wodą, najlepiej destylowaną, aby uniknąć osadów z kamienia, a następnie osuszyć miękką ściereczką. ## Czego unikać Należy unikać stosowania agresywnych środków chemicznych, takich jak kwasy czy silne detergenty, które mogą uszkodzić powierzchnię minerału lub jego matrycę. Mimo swojej twardości, szerl może być wrażliwy na gwałtowne zmiany temperatury, które mogą prowadzić do pęknięć. Długotrwała ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne nie wpływa negatywnie na barwę szerlu, jednak może osłabić niektóre towarzyszące mu minerały. Wilgoć nie stanowi zagrożenia dla szerlu. ## Przechowywanie Okazy szerlu najlepiej przechowywać w stabilnym środowisku, z dala od kurzu i potencjalnych uszkodzeń mechanicznych. Można je eksponować w zamkniętych gablotach lub na otwartych półkach, pamiętając o regularnym usuwaniu kurzu. W przypadku okazów z delikatnymi towarzyszącymi minerałami, warto rozważyć przechowywanie w oddzielnych pudełkach z miękką wyściółką.