Turmalin

Wzór chemiczny: (Na,Ca)(Li,Mg,Fe,Mn,Al)₃Al₆(BO₃)₃Si₆O₁₈(OH)₄

Turmalin

Turmalin to grupa minerałów krzemianowych boru i glinu, charakteryzująca się złożonym składem chemicznym oraz szeroką gamą barw, często występującą w jednym krysztale.

## Charakterystyka Turmalin to nazwa grupy minerałów należących do krzemianów, które charakteryzują się złożonym składem chemicznym, zawierającym bor i glin, a także zmienne ilości innych pierwiastków, takich jak żelazo, magnez, sód, lit czy potas. Typowe okazy turmalinu przyjmują postać wydłużonych, słupkowych kryształów o trójkątnym lub sześciokątnym przekroju, często z wyraźnym prążkowaniem równoległym do osi długiej. Kryształy mogą być zakończone piramidalnie lub płasko, a ich powierzchnia bywa błyszcząca. Turmaliny występują również w formie agregatów promienistych, zbitych lub ziarnistych. ## Właściwości fizyczne Twardość turmalinu w skali Mohsa wynosi 7-7.5, co czyni go minerałem stosunkowo odpornym na zarysowania. Posiada szklisty połysk, choć odmiany bogate w żelazo mogą wykazywać połysk submetaliczny. Jest przezroczysty do nieprzezroczystego, w zależności od odmiany i grubości kryształu. Gęstość turmalinu waha się od 3.02 do 3.26 g/cm³, co jest wartością umiarkowaną. Minerał ten nie wykazuje wyraźnej łupliwości, a jego przełam jest muszlowy do nierównego. ## Barwy i odmiany Turmalin jest znany z niezwykłej różnorodności barw, co wynika z obecności różnych pierwiastków w jego strukturze. Może występować w odcieniach czerni (szorl), brązu (drawit), różu (rubelit), czerwieni, zieleni (werdelit), błękitu (indigolit), żółci, a nawet być bezbarwny (achroit). Często spotyka się kryształy dwu- lub wielobarwne, gdzie różne strefy koloru występują wzdłuż lub w poprzek kryształu. Odmiany takie jak arbuzowy turmalin, z różowym rdzeniem i zieloną otoczką, są szczególnie cenione. Inne znane odmiany to elbait (litowy turmalin, obejmujący wiele barwnych odmian) i uvit (wapniowo-magnezowy turmalin). ## Historia i nazwa Nazwa "turmalin" pochodzi od syngaleskiego słowa "turamali", oznaczającego "kamień o mieszanych kolorach" lub "kamień, który przyciąga popiół". Nazwa ta odnosi się do piroelektrycznych właściwości minerału, który po podgrzaniu lub pocieraniu elektryzuje się i przyciąga drobne cząsteczki. Turmaliny były znane w Europie już w XVIII wieku, sprowadzane z Cejlonu (obecnie Sri Lanka). Wcześniej często mylono je z innymi kamieniami szlachetnymi, takimi jak rubiny czy szmaragdy. ## Zastosowania Turmalin jest cenionym kamieniem szlachetnym, wykorzystywanym w jubilerstwie do wyrobu biżuterii. Ze względu na jego piro- i piezoelektryczne właściwości, niektóre odmiany znajdują zastosowanie w przemyśle elektronicznym, na przykład w przetwornikach ciśnienia. Czarne turmaliny (szorle) są czasami używane jako kamienie ozdobne lub do celów kolekcjonerskich.

Właściwości

Twardość Mohsa
7-7.5
Połysk
Szklisty
Rysa
Biała
Gęstość
3.02-3.26
Łupliwość
Brak
Przełam
Muszlowy do nierównego
Przezroczystość
Przezroczysty do nieprzezroczystego
Układ krystaliczny
Trigonalny

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Turmalin można rozpoznać po charakterystycznym słupkowym pokroju kryształów z wyraźnym prążkowaniem równoległym do osi długiej. Często występuje w formie trójkątnych lub sześciokątnych przekrojów poprzecznych. Różnorodność barw, często występujących w jednym krysztale, jest również cechą diagnostyczną. Twardość 7-7.5 w skali Mohsa pozwala odróżnić go od wielu podobnych minerałów. ## Odróżnianie od podobnych Turmalin bywa mylony z innymi minerałami o podobnym pokroju, takimi jak amfibole (np. hornblenda) czy pirokseny. Od amfiboli odróżnia go brak wyraźnej łupliwości oraz trójkątny przekrój poprzeczny (amfibole mają przekrój rombowy). Od piroksenów różni się twardością i układem krystalograficznym. W przypadku barwnych odmian, turmalin może być mylony z berylem (szmaragdem, akwamarynem), topazem czy granatem, jednak różnice w twardości, gęstości i układzie krystalograficznym pozwalają na ich rozróżnienie. ## Formy kryształów Turmalin najczęściej występuje w postaci wydłużonych, słupkowych kryształów, które mogą być cienkie i igiełkowe lub grube i pryzmatyczne. Kryształy często mają charakterystyczne, głębokie prążkowanie na ścianach bocznych. Zakończenia kryształów są zazwyczaj złożone, często piramidalne lub z kombinacją ścian. Turmalin tworzy również agregaty promieniste, zbite, ziarniste, a także wrostki w innych minerałach, takich jak kwarc.

Środowisko występowania

## Geneza Turmalin powstaje głównie w skałach magmowych, zwłaszcza w granitach, pegmatytach i aplitytach, gdzie krystalizuje z hydrotermalnych roztworów bogatych w bor. Występuje również w skałach metamorficznych, takich jak łupki krystaliczne i gnejsy, gdzie tworzy się w wyniku metasomatozy lub regionalnego metamorfizmu. Może być również obecny w żyłach kwarcowych i w skałach osadowych, jako minerał detrytyczny, odporny na wietrzenie. ## Asocjacje mineralne Turmalin często współwystępuje z kwarcem, skaleniem (ortoklazem, albit), muskowitem, biotytem, granatem, topazem, berylem, kasyterytem, apatytem i fluorytem. W pegmatytach może tworzyć asocjacje z lepidolitem i spodumenem. ## Lokalizacje Znane z bogatych złóż turmalinu są Brazylia (Minas Gerais, Bahia), gdzie występują piękne, wielobarwne kryształy, w tym słynne turmaliny Paraíba. Inne ważne lokalizacje to Afganistan (Nuristan), Pakistan (Gilgit-Baltistan), Stany Zjednoczone (Kalifornia, Maine), Madagaskar, Sri Lanka, Rosja (Ural), Mozambik i Nigeria. W Europie turmaliny występują m.in. we Włoszech (Elba) i w Czechach.

Rzadkość

Pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy turmalinu to te o intensywnych, czystych barwach, dobrej przezroczystości i wyraźnym wykształceniu kryształów. Kryształy o dużych rozmiarach, bez widocznych inkluzji i pęknięć, są szczególnie poszukiwane. Okazy dwu- lub wielobarwne, a także te z rzadkimi odmianami kolorystycznymi (np. turmalin Paraíba), osiągają najwyższe ceny. Ważna jest również estetyka okazu, w tym jego forma i sposób osadzenia w matrycy. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione okazy turmalinu pochodzą z Brazylii, zwłaszcza ze stanów Minas Gerais i Paraíba. Inne popularne miejsca to Afganistan i Pakistan, znane z pięknych, przezroczystych kryształów, często w odcieniach zieleni i różu. Stany Zjednoczone (Kalifornia i Maine) również dostarczają wysokiej jakości turmalinów, szczególnie różowych i zielonych. Madagaskar jest źródłem różnorodnych odmian, w tym turmalinów o intensywnych barwach.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Turmaliny można czyścić delikatnie, używając ciepłej wody z niewielką ilością łagodnego mydła. Najlepiej użyć miękkiej szczoteczki, aby usunąć zabrudzenia z zakamarków. Po umyciu należy dokładnie spłukać minerał czystą wodą i osuszyć miękką ściereczką. ## Czego unikać Należy unikać czyszczenia turmalinów za pomocą ultradźwięków lub pary, ponieważ mogą one uszkodzić kamień, zwłaszcza jeśli posiada on wewnętrzne pęknięcia lub inkluzje. Turmaliny są wrażliwe na nagłe zmiany temperatury, które mogą prowadzić do pęknięć. Nie należy wystawiać ich na długotrwałe działanie silnego światła słonecznego, które w przypadku niektórych odmian może powodować blaknięcie koloru. Unikać kontaktu z agresywnymi chemikaliami, takimi jak kwasy czy silne detergenty. ## Przechowywanie Turmaliny najlepiej przechowywać oddzielnie od innych, twardszych minerałów, aby zapobiec zarysowaniom. Można je owinąć w miękką tkaninę lub umieścić w osobnych przegródkach w pudełku na minerały. Okazy kolekcjonerskie powinny być eksponowane w miejscach, gdzie nie są narażone na bezpośrednie działanie promieni słonecznych ani wahania temperatury.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej