Turkus
Wzór chemiczny: CuAl₆(PO₄)₄(OH)₈ · 4H₂O
Turkus to uwodniony fosforan miedzi i glinu, ceniony za swoją charakterystyczną, intensywnie niebiesko-zieloną barwę, często występujący w formie skupień nerkowatych lub żyłek.
Opis
## Charakterystyka Turkus jest minerałem o charakterystycznej barwie, wahającej się od jasnego błękitu przez błękit nieba, aż po odcienie zielono-niebieskie, jabłkowo-zielone i szaro-zielone. Rzadko tworzy dobrze wykształcone kryształy, zazwyczaj występuje w postaci skupień zbitych, nerkowatych, groniastych, inkrustacji lub żyłek wypełniających szczeliny w skałach. Jego powierzchnia bywa matowa lub woskowa, a niekiedy delikatnie szklista. Często zawiera wrostki innych minerałów, tworząc charakterystyczną siateczkę lub żyłkowanie, znane jako matryca turkusowa. ## Właściwości fizyczne Turkus charakteryzuje się twardością w skali Mohsa wynoszącą 5-6, co czyni go minerałem stosunkowo miękkim. Posiada gęstość właściwą około 2.6. Łupliwość jest dobra na płaszczyźnie {001} i {010}. Przełam turkusu jest muszlowy lub nierówny. Połysk turkusu jest woskowy do matowego, rzadziej szklisty. ## Barwy i odmiany Najbardziej pożądane są okazy o intensywnym, czystym błękicie, często określanym jako „błękit nieba” lub „perski błękit”. Barwa turkusu zależy od zawartości miedzi (odcienie niebieskie) i żelaza (odcienie zielone). Występują również odmiany z brązowymi lub czarnymi żyłkami, będącymi wrostkami macierzystej skały lub minerałów żelaza, które bywają cenione przez kolekcjonerów i jubilerów jako „turkus z matrycą”. ## Historia i nazwa Nazwa „turkus” pochodzi od francuskiego słowa „turques”, co oznacza „turecki”, ponieważ minerał ten był pierwotnie sprowadzany do Europy przez Turcję z Persji (dzisiejszego Iranu). Był znany i ceniony już w starożytności, wykorzystywany przez cywilizacje egipskie, perskie, azteckie i rdzennych Amerykanów do wyrobu biżuterii i amuletów. Minerał został opisany w 1678 roku. ## Zastosowania Turkus jest przede wszystkim cenionym kamieniem ozdobnym i jubilerskim. Wykorzystuje się go do wyrobu naszyjników, bransoletek, pierścionków i innych elementów biżuterii. Ze względu na swoją porowatość, często jest stabilizowany żywicami lub woskami w celu poprawy trwałości i koloru. Większe okazy o atrakcyjnej barwie i formie są poszukiwane przez kolekcjonerów minerałów.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Turkus jest rozpoznawalny przede wszystkim po swojej charakterystycznej, niebiesko-zielonej barwie. Występuje zazwyczaj w skupieniach zbitych, nerkowatych, groniastych lub jako żyłki. Jego połysk jest woskowy do matowego. Rysa turkusu jest blado zielonkawo-niebieska do białej. Często występują w nim ciemne żyłki lub plamy, tworzące tzw. matrycę. ## Odróżnianie od podobnych Turkus bywa mylony z chryzokolą, waryscytem, lazulitem lub barwionym howlitem. Chryzokola jest zazwyczaj bardziej miękka i ma bardziej szklisty połysk. Waryscyt ma podobną twardość i barwę, ale często jest bardziej zielony i ma inny skład chemiczny. Lazulit jest zazwyczaj bardziej fioletowo-niebieski. Barwiony howlit można odróżnić po niższej twardości i często bardziej jednolitym, nienaturalnym kolorze. Test na rysę może pomóc w odróżnieniu, ponieważ turkus pozostawia jasną, zielonkawo-niebieską rysę. ## Formy kryształów Turkus rzadko tworzy makroskopowe kryształy. Najczęściej występuje w postaci skupień skrytokrystalicznych, takich jak nerkowate, groniaste, kuliste, inkrustacje, naloty lub żyłki. Czasami tworzy drobne, tabliczkowe lub słupkowe kryształy w druzach lub szczelinach, ale są one bardzo rzadkie i zazwyczaj widoczne tylko pod mikroskopem.
Środowisko geologiczne
## Geneza Turkus jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach wietrzenia skał bogatych w glin, miedź i fosfor. Tworzy się w wyniku procesów hydrotermalnych, gdzie roztwory wodne przesiąkają przez skały, wytrącając minerał w szczelinach i pustkach. Najczęściej występuje w suchych, pustynnych regionach, gdzie procesy wietrzenia są intensywne. Zazwyczaj tworzy się w skałach wulkanicznych i osadowych, takich jak porfiry, piaskowce i łupki. ## Asocjacje mineralne Turkus często współwystępuje z innymi minerałami wtórnymi, takimi jak kaolinit, limonit, kwarc, chalcedon, chryzokola, malachit i azuryt. Obecność tych minerałów może wpływać na barwę i wygląd turkusu, tworząc ciekawe wzory i inkluzje. ## Lokalizacje Najważniejsze złoża turkusu znajdują się w Iranie (historyczna Persja, zwłaszcza kopalnia Nishapur), Stanach Zjednoczonych (Arizona, Nevada, Nowy Meksyk, Kolorado), Egipcie (Synaj), Chinach (Hubei), Meksyku, Afganistanie, Australii i Chile. Irański turkus z Nishapur jest historycznie ceniony za swoją intensywną, czystą barwę.
Rzadkość
Pospolity
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy turkusu charakteryzują się intensywną, jednolitą barwą błękitu nieba, bez zielonkawych odcieni. Ważna jest również czystość kamienia - brak pęknięć, inkluzji innych minerałów (chyba że tworzą atrakcyjną matrycę) oraz jednolita tekstura. Duże, dobrze wykształcone bryłki lub okazy z piękną, naturalną matrycą są szczególnie poszukiwane. Okazy o wysokiej twardości i niskiej porowatości są bardziej trwałe i mniej podatne na zmiany koloru. ## Popularne stanowiska Najbardziej cenione okazy turkusu pochodzą z historycznych kopalni w Nishapur w Iranie, które słyną z turkusu o głębokim, czystym błękicie. W Stanach Zjednoczonych, turkus z Arizony (np. kopalnie Sleeping Beauty, Kingman) i Nevady (np. kopalnie Lander Blue, Lone Mountain) jest również bardzo ceniony, często ze względu na unikalne wzory matrycy.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Turkus jest minerałem porowatym i stosunkowo miękkim, dlatego wymaga delikatnego czyszczenia. Najlepiej używać miękkiej szmatki i letniej wody. Można zastosować łagodny roztwór mydła, a następnie dokładnie spłukać czystą wodą. Należy unikać silnych strumieni wody i szczotek, które mogą porysować powierzchnię. ## Czego unikać Turkus jest wrażliwy na wiele czynników. Należy unikać kontaktu z chemikaliami, takimi jak perfumy, kosmetyki, detergenty, kwasy i zasady, które mogą trwale zmienić jego barwę. Jest również wrażliwy na wysoką temperaturę i gwałtowne zmiany temperatury, które mogą spowodować pęknięcia. Długotrwała ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne może prowadzić do blaknięcia koloru. Ze względu na porowatość, turkus może absorbować pot i oleje ze skóry, co również może wpływać na jego barwę, dlatego zaleca się zdejmowanie biżuterii z turkusem przed kąpielą, pracami domowymi czy intensywnym wysiłkiem fizycznym. ## Przechowywanie Turkus najlepiej przechowywać oddzielnie od innych, twardszych minerałów, aby uniknąć zarysowań. Idealne jest owinięcie go w miękką tkaninę lub przechowywanie w osobnej przegródce w szkatułce na biżuterię. Należy unikać miejsc o dużej wilgotności lub suchości, a także skrajnych temperatur.