Piromorfit
Wzór chemiczny: Pb₅(PO₄)₃Cl
Piromorfit to minerał z grupy fosforanów, charakteryzujący się często żywymi barwami i występujący w formie heksagonalnych kryształów.
Opis
## Charakterystyka Piromorfit jest minerałem fosforanowym o wzorze Pb₅(PO₄)₃Cl, należącym do grupy apatytu. Występuje w formie heksagonalnych kryształów, często o pokroju słupkowym lub beczułkowatym, a także w skupieniach ziarnistych, nerkowatych czy promienistych. Kryształy piromorfitu bywają puste w środku lub mają zaokrąglone krawędzie. Często tworzy atrakcyjne, dobrze wykształcone okazy kolekcjonerskie. ## Właściwości fizyczne Piromorfit charakteryzuje się twardością w skali Mohsa wynoszącą 3.5-4. Jego gęstość właściwa to 7.04. Minerał ten posiada połysk żywiczny do półdiamentowego, a jego rysa jest biała. Jest przezroczysty do przeświecającego. ## Barwy i odmiany Piromorfit występuje w szerokiej gamie barw, najczęściej zielonych (od jasnozielonego do ciemnozielonego), żółtych, zielonkawożółtych, pomarańczowożółtych, a także w odcieniach brązu, bieli i bezbarwnych. Barwa w świetle przechodzącym jest bezbarwna lub lekko zabarwiona. Intensywność i odcień barwy zależą od domieszek chemicznych. ## Historia i nazwa Nazwa piromorfit pochodzi od greckich słów "pyr" (ogień) i "morphe" (forma), nawiązując do jego właściwości topnienia i krystalizacji w kształcie kulek po ostrożnym podgrzewaniu. Minerał został opisany w 1813 roku. ## Zastosowania Piromorfit jest przede wszystkim minerałem kolekcjonerskim, cenionym za swoje piękne barwy i dobrze wykształcone kryształy. Ze względu na zawartość ołowiu, może być również lokalnie wykorzystywany jako ruda tego metalu, choć nie ma dużego znaczenia przemysłowego.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Piromorfit można rozpoznać po charakterystycznym pokroju heksagonalnych kryształów, często beczułkowatych, oraz po żywicznych lub półdiamentowych połysku. Barwa, zwłaszcza zielona i żółta, jest również ważną cechą diagnostyczną. Niska twardość (3.5-4 w skali Mohsa) pozwala na zarysowanie go stalowym ostrzem. ## Odróżnianie od podobnych Piromorfit bywa mylony z mimetytem, z którym tworzy szereg izomorficzny. Odróżnienie tych dwóch minerałów często wymaga analiz chemicznych, jednak piromorfit ma zazwyczaj bardziej intensywne barwy zielone i żółte, a jego kryształy są często bardziej beczułkowate. Podobny do niego jest także wanadynit, który jednak ma wyższą gęstość i często bardziej intensywny czerwono-pomarańczowy kolor. ## Formy kryształów Typowe formy kryształów piromorfitu to słupki heksagonalne, często z wyraźnymi ścianami pryzmatycznymi i piramidalnymi. Często tworzy kryształy beczułkowate, puste w środku lub z zaokrąglonymi krawędziami. Występuje również w skupieniach ziarnistych, nerkowatych, promienistych i skorupowych.
Środowisko geologiczne
## Geneza Piromorfit jest minerałem wtórnym, powstającym w strefach utleniania złóż ołowiu. Tworzy się w wyniku reakcji roztworów zawierających fosforany z minerałami ołowiu, takimi jak galena. Występuje w paragenezach z innymi minerałami wtórnymi ołowiu. ## Asocjacje mineralne Piromorfit często współwystępuje z takimi minerałami jak galena, cerusyt, anglesyt, wanadynit, mimetyt, baryt, kwarc i limonit. ## Lokalizacje Znaczące stanowiska piromorfitu obejmują Bad Ems w Niemczech, Les Farges we Francji, Broken Hill w Australii, Bunker Hill w USA (Idaho), a także miejsca w Chinach, Meksyku i Wielkiej Brytanii.
Rzadkość
Bardzo pospolity
Aspekty kolekcjonerskie
## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy piromorfitu to te z dobrze wykształconymi, dużymi i intensywnie zabarwionymi kryształami. Wysoka przezroczystość, brak uszkodzeń mechanicznych oraz estetyczne ułożenie kryształów na matrycy znacząco podnoszą wartość okazu. Poszukiwane są również okazy o rzadkich odmianach barwnych. ## Popularne stanowiska Szczególnie cenione okazy pochodzą z Les Farges we Francji, gdzie znajdowane są piękne, zielone kryształy, oraz z Broken Hill w Australii, znanej z dużych, często żółtych i brązowych kryształów. Chińskie złoża również dostarczają wysokiej jakości okazów o różnorodnych barwach.
Pielęgnacja i przechowywanie
## Czyszczenie Piromorfit można czyścić delikatnie, używając miękkiej szczoteczki i letniej wody. W przypadku silniejszych zabrudzeń, można zastosować wodę destylowaną. Należy unikać silnego szorowania, aby nie uszkodzić powierzchni kryształów. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z kwasami i silnymi środkami chemicznymi, które mogą uszkodzić minerał. Długotrwała ekspozycja na bezpośrednie światło słoneczne może prowadzić do blaknięcia niektórych odmian barwnych. Piromorfit jest wrażliwy na gwałtowne zmiany temperatury. ## Przechowywanie Okazy piromorfitu najlepiej przechowywać w zamkniętych gablotach lub pudełkach, z dala od kurzu i wilgoci. Ze względu na jego stosunkowo niską twardość, należy unikać kontaktu z twardszymi minerałami, które mogłyby porysować jego powierzchnię. Wskazane jest umieszczanie okazów na miękkim podłożu, np. waciku lub piance.