Amphibole
Amfibole to ważna i zróżnicowana grupa pospolitych, ciemnych minerałów skałotwórczych o złożonym składzie chemicznym i charakterystycznych, wydłużonych kryształach.
Opis
## Charakterystyka Amfibole to duża i złożona grupa krzemianów inokrzemianowych, obejmująca kilkadziesiąt odrębnych minerałów. Nie jest to pojedynczy minerał, lecz nadgrupa, której poszczególni członkowie dzielą wspólną strukturę krystaliczną opartą na podwójnych łańcuchach tetraedrów krzemotlenowych. Typowe okazy to wydłużone, słupkowe lub igiełkowe kryształy, często tworzące skupienia promieniste lub włókniste. Najbardziej znanymi przedstawicielami są hornblenda, aktynolit i tremolit. Ze względu na swoją powszechność, amfibole są kluczowymi minerałami skałotwórczymi w wielu skałach magmowych i metamorficznych, takich jak granity, dioryty, amfibolity i łupki. ## Właściwości fizyczne Minerały z grupy amfiboli wykazują twardość w zakresie 5-6 w skali Mohsa. Ich połysk jest zazwyczaj szklisty, a w przypadku odmian włóknistych może być jedwabisty. Gęstość jest zmienna w zależności od składu chemicznego (głównie zawartości żelaza) i waha się od około 2.9 do 3.6 g/cm³. Charakterystyczną cechą jest doskonała łupliwość w dwóch kierunkach, przecinających się pod kątami około 56° i 124°, co jest kluczową cechą odróżniającą je od podobnych piroksenów. ## Barwy i odmiany Barwa amfiboli jest bardzo zróżnicowana i zależy od składu chemicznego. Tremolit, bogaty w magnez, jest zazwyczaj biały, szary lub jasnozielony. Aktynolit, zawierający żelazo, ma barwę od zielonej do ciemnozielonej. Hornblenda, o najbardziej złożonym składzie, jest najczęściej czarna lub ciemnozielonobrązowa. Inne amfibole, jak glaukofan, nadają skałom niebieskawy odcień (łupki niebieskie), a rybekit może być ciemnoniebieski. Odmiany włókniste, takie jak nefryt (odmiana aktynolitu) czy krokidolit (azbestowa odmiana rybekitu), mają znaczenie gemmologiczne lub przemysłowe. ## Historia i nazwa Nazwa "amfibol" pochodzi od greckiego słowa *amphíbolos* (ἀμφίβολος), oznaczającego "dwuznaczny" lub "niejednoznaczny". Została wprowadzona przez francuskiego mineraloga René Just Haüy w 1797 roku. Nazwa ta trafnie oddaje ogromną zmienność wyglądu i składu chemicznego, z jaką spotykali się pierwsi mineralodzy, próbując sklasyfikować te minerały. ## Zastosowania Niektóre amfibole mają specyficzne zastosowania. Nefryt, zbita, włóknista odmiana aktynolitu, jest cennym kamieniem ozdobnym i jubilerskim, znanym jako jedna z form jadeitu. Włókniste odmiany, znane pod ogólną nazwą azbestu amfibolowego (np. krokidolit, amozyt), były w przeszłości szeroko stosowane jako materiały izolacyjne i ognioodporne. Obecnie ich użycie jest drastycznie ograniczone lub zakazane ze względu na udowodnioną szkodliwość dla zdrowia (działanie rakotwórcze). Poza tym amfibole są ważnym wskaźnikiem warunków ciśnienia i temperatury dla geologów badających historię skał.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczową cechą diagnostyczną amfiboli jest kąt między dwiema płaszczyznami łupliwości, wynoszący około 124° i 56°. W praktyce, na przełamanych powierzchniach kryształów widać dwa zestawy błyszczących "schodków" przecinających się pod tymi właśnie kątami. Pomocny jest też wydłużony, słupkowy lub igiełkowy wygląd kryształów oraz twardość w zakresie 5-6 w skali Mohsa. ## Odróżnianie od podobnych Amfibole są najczęściej mylone z piroksenami, które mają bardzo podobny wygląd, twardość i często występują w tych samych skałach. Podstawową różnicą jest kąt łupliwości: u piroksenów płaszczyzny łupliwości przecinają się pod kątem zbliżonym do prostego (ok. 87° i 93°). W rezultacie przekrój poprzeczny kryształu amfibolu jest rombem, a piroksenu - kwadratem lub prostokątem. Turmalin, choć również bywa słupkowy i czarny, jest znacznie twardszy (7-7.5) i ma inny, bardziej złożony przekrój poprzeczny (często zaokrąglony trójkąt). ## Formy kryształów Amfibole tworzą kryształy o pokroju słupkowym, pręcikowym, igiełkowym lub włoskowym. Często występują w formie skupień ziarnistych, promienistych (jak wariolit), włóknistych (nefryt, azbesty) lub splątanych agregatów. Dobrze wykształcone, wolnostojące kryształy są rzadsze i spotykane głównie w skałach metamorficznych i pegmatytach.
Środowisko geologiczne
## Geneza Amfibole są minerałami o szerokim zakresie powstawania. Krystalizują jako pierwotny składnik z magm o pośrednim składzie chemicznym, bogatych w wodę, tworząc skały takie jak dioryty, andezyty czy sjenity. Są również produktem wtórnym, powstającym w wyniku hydratacji piroksenów (proces zwany uralityzacją). Największe znaczenie mają jednak w skałach metamorficznych, gdzie ich obecność definiuje całą fację amfibolitową - warunki średnich i wysokich ciśnień oraz temperatur. Powstają wówczas w wyniku przebudowy bazaltów, gabr lub margli, tworząc skały zwane amfibolitami. ## Asocjacje mineralne Jako minerały skałotwórcze, amfibole współwystępują z wieloma innymi pospolitymi minerałami. W skałach magmowych są to najczęściej plagioklazy, skalenie potasowe, kwarc i biotyt. W skałach metamorficznych ich typowymi towarzyszami są plagioklazy, epidot, granaty (szczególnie almandyn), staurolit, kyanit i sillimanit. W skałach metamorfizmu kontaktowego (hornfelsach) występują z kordierytem i andaluzytem. ## Lokalizacje Amfibole są rozpowszechnione na całym świecie. Klasyczne lokalizacje dobrze wykształconych kryształów hornblendy to m.in. okolice Bancroft w Ontario (Kanada), Arendal (Norwegia) i Franklin w New Jersey (USA). Piękne, zielone kryształy aktynolitu pochodzą z doliny Zillertal w Austrii. Tremolit jest powszechny w metamorficznych dolomitach w rejonie Campolungo w Szwajcarii i w stanie Nowy Jork (USA). Niebieski rybekit w formie krokidolitu znany jest z RPA, a glaukofan z wyspy Syros w Grecji i Kalifornii (USA).
Rzadkość
Pospolity
Sklep › Amphibole