Anorpiment

Fórmula química: As₃+₂S₂-₃

Aurypigment to siarczek arsenu, tworzący charakterystyczne, cytrynowożółte, giętkie blaszki i agregaty o żywicznym lub perłowym połysku.

## Charakterystyka Aurypigment, znany również jako orpiment, jest siarczkiem arsenu, cenionym za swój intensywny, cytrynowożółty do złocistożółtego kolor. Najczęściej występuje w postaci blaszkowatych, łuskowych lub promienistych agregatów, a także w formie naskorupień i mas ziemistych. Dobrze wykształcone kryształy są rzadkie i mają postać niewielkich, pryzmatycznych słupków. Charakterystyczną cechą jego cienkich blaszek jest giętkość. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest bardzo miękki, jego twardość w skali Mohsa wynosi zaledwie 1.5-2, co oznacza, że można go zarysować paznokciem. Blaszki aurypigmentu są elastyczne, ale nie sprężyste - po zgięciu nie wracają do pierwotnego kształtu. Ma stosunkowo dużą gęstość jak na minerał niemetaliczny, wynoszącą około 3.49 g/cm³. Połysk jest żywiczny na świeżych powierzchniach przełamu, a na płaszczyznach łupliwości - perłowy. ## Barwy i odmiany Aurypigment jest minerałem idiochromatycznym, którego barwa - od jasnożółtej, przez cytrynową, po pomarańczowożółtą - jest nierozerwalnie związana z jego składem chemicznym. Nie wyróżnia się jego odmian barwnych ani handlowych. Pod wpływem światła słonecznego ma tendencję do blaknięcia i powolnego rozpadu na powierzchni, tworząc biały, sproszkowany arsenolit (As₂O₃). ## Historia i nazwa Nazwa "aurypigment" pochodzi od łacińskich słów *aurum* (złoto) i *pigmentum* (barwnik), co nawiązuje do jego złotego koloru i historycznego zastosowania jako pigment. Był używany już w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie do produkcji farb, kosmetyków i jako środek leczniczy, mimo jego toksyczności. Jako minerał został opisany przez Walleriusa w 1747 roku. ## Zastosowania Historycznie, aurypigment był jednym z najważniejszych żółtych pigmentów w malarstwie, znanym jako "królewska żółcień". Ze względu na toksyczność arsenu i nietrwałość, został niemal całkowicie wyparty przez nowocześniejsze, syntetyczne barwniki. Współcześnie ma niewielkie znaczenie przemysłowe, będąc podrzędną rudą arsenu. Jest natomiast cenionym i poszukiwanym kamieniem kolekcjonerskim.

Propiedades

Dureza Mohs: 1.5-2
Brillo: Żywiczny, Perłowy
Raya: Jasnożółta
Densidad: 3.49
Exfoliación: Doskonała wg {010}
Fractura: Nierówny
Transparencia: Przezroczysty do przeświecającego
Sistema cristalino: Jednoskośny

Características diagnósticas

## Rozpoznawanie Aurypigment jest stosunkowo łatwy do rozpoznania na podstawie jego charakterystycznego, jaskrawego, cytrynowożółtego koloru, bardzo niskiej twardości (daje się zarysować paznokciem) oraz idealnej łupliwości w jednym kierunku, która ujawnia blaszki o perłowym połysku. Giętkość tych blaszek jest również ważną cechą diagnostyczną. Często wydziela słaby, czosnkowy zapach, zwłaszcza podczas pocierania lub uderzenia. ## Odróżnianie od podobnych - **Siarka rodzima**: Ma podobny żółty kolor, ale jest twardsza (2-2.5), bardziej krucha (nie tworzy giętkich blaszek) i ma inny pokrój kryształów. - **Greenockit**: Jest znacznie rzadszy, twardszy (3-3.5) i ma wyższą gęstość. Zwykle tworzy jedynie cienkie naloty na blendzie cynkowej. - **Autunit/Torbernit (minerały uranu)**: Mogą mieć podobny kolor i blaszkowatą budowę, ale są silnie radioaktywne, co łatwo sprawdzić licznikiem Geigera. ## Formy kryształów Kryształy są rzadkie, zwykle małe, o pokroju krótkosłupowym lub tabliczkowym. Najczęściej tworzy agregaty blaszkowate, łuskowate, promieniste, a także zbite masy ziemiste, naskorupienia i żyłki. Agregaty często wykazują budowę warstwową lub nerkowatą.

Entorno geológico

## Geneza Aurypigment jest minerałem niskotemperaturowych procesów hydrotermalnych. Powstaje w żyłach kruszcowych, często w pobliżu gorących źródeł i fumaroli wulkanicznych, gdzie osadza się z roztworów bogatych w arsen i siarkę. Może również tworzyć się jako produkt sublimacji z gazów wulkanicznych oraz w wyniku przeobrażenia innych minerałów arsenowych, zwłaszcza realgaru, z którym często współwystępuje. ## Asocjacje mineralne Najczęściej towarzyszy mu realgar (AsS), którego intensywnie czerwona barwa kontrastuje z żółcią aurypigmentu. Współwystępuje także z innymi siarczkami i siarkosolami arsenu (np. getchellit), stibnitem, markasytem, pirytem, a także z kalcytem, barytem i kwarcem. ## Lokalizacje Znaczące złoża i piękne okazy kolekcjonerskie pochodzą z: - **Peru**: Kopalnia Quiruvilca, region La Libertad - źródło dużych, jaskrawożółtych agregatów o wysokim połysku. - **Chiny**: Prowincja Hunan, zwłaszcza kopalnia Jiepaiyu w Shimen - znana z największych na świecie i doskonale wykształconych kryształów aurypigmentu, często w asocjacji z kalcytem. - **Rosja**: Elbrussky arsenic mine na Kaukazie Północnym. - **USA**: Kopalnie w hrabstwie Humboldt i Eureka w Nevadzie (np. Getchell Mine, Twin Creeks Mine) - klasyczne stanowiska, skąd pochodzą wspaniałe okazy. - **Rumunia**: Baia Sprie i Cavnic.

Rareza

Niezbyt pospolity

Para coleccionistas

## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy aurypigmentu charakteryzują się intensywnym, nasyconym, cytrynowożółtym kolorem bez pomarańczowych lub brązowych odcieni. Pożądane są duże, dobrze uformowane, przezroczyste kryształy, które są jednak ekstremalnie rzadkie. Wysoko oceniane są również bogate agregaty o silnym, żywicznym połysku, zwłaszcza te kontrastujące z białą matrycą (np. z kalcytem lub kwarcem) lub z czerwonym realgarem. Okaz nie powinien wykazywać śladów rozkładu (białych nalotów) spowodowanego ekspozycją na światło. ## Ceny rynkowe Ceny aurypigmentu są zróżnicowane. Małe, kilkucentymetrowe fragmenty agregatów można kupić za kilkadziesiąt złotych. Lepszej jakości okazy, o intensywnej barwie i dobrym połysku, wielkości dłoni, kosztują od 200 do 800 zł. Najwyższej klasy światowe okazy, zwłaszcza duże, dobrze wykształcone kryształy z Chin lub estetyczne kompozycje z Peru, mogą osiągać ceny od kilku do kilkunastu tysięcy złotych na rynku kolekcjonerskim. ## Popularne stanowiska Kolekcjonerzy najbardziej poszukują okazów z dwóch lokalizacji: kopalni Jiepaiyu w Chinach, ze względu na unikalne, duże kryształy, oraz z kopalni Quiruvilca w Peru, skąd pochodzą niezwykle jaskrawe i błyszczące agregaty. Klasyczne okazy z Nevady (USA) również są cenione w historycznych kolekcjach.

Cuidado y almacenamiento

## Czyszczenie Okazy aurypigmentu należy czyścić wyłącznie na sucho, używając miękkiego pędzelka lub sprężonego powietrza do usunięcia kurzu. Kontakt z wodą jest absolutnie niewskazany, ponieważ może zainicjować procesy chemiczne prowadzące do rozkładu minerału. Ze względu na wysoką toksyczność arsenu, wszelkie czynności pielęgnacyjne należy wykonywać w rękawiczkach i z zachowaniem ostrożności, aby nie wdychać pyłu. ## Czego unikać Aurypigment jest bardzo wrażliwy na światło słoneczne (promieniowanie UV), które powoduje jego powolny rozkład do białego, proszkowatego tlenku arsenu (arsenolitu) i utratę koloru. Należy unikać ekspozycji na światło, wysokiej temperatury oraz wszelkich chemikaliów. Minerał jest ekstremalnie miękki i kruchy, podatny na zarysowania i uszkodzenia mechaniczne. ## Przechowywanie Okazy należy przechowywać w zamkniętych, szczelnych pojemnikach lub gablotach, w ciemnym i suchym miejscu. Najlepiej trzymać go z dala od innych minerałów, aby uniknąć ich zanieczyszczenia pyłem arsenowym. Zawsze należy umieścić wyraźną etykietę z ostrzeżeniem o toksyczności. Po każdym kontakcie z minerałem należy dokładnie umyć ręce.

Fuentes

IMA Mineral List (CNMNC)