Dumortierite
Chemical formula: AlAl<sub>6</sub>BSi<sub>3</sub>O<sub>18</sub>
Krzemian boru i glinu, ceniony za intensywną niebieską lub fioletową barwę i występowanie w formie włóknistych lub promienistych skupień.
Description
## Charakterystyka Dumortieryt to krzemian boru i glinu, który najczęściej tworzy skupienia włókniste, promieniste lub spilśnione. Rzadko występuje w formie wykształconych, pryzmatycznych kryształów. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest intensywna, niebieska barwa w różnych odcieniach, od lawendowego po granatowy. Często występuje w postaci wrostków w kwarcu, tworząc atrakcyjny wizualnie materiał znany jako kwarc dumortierytowy. ## Właściwości fizyczne Minerał ten jest stosunkowo twardy i gęsty. Jego twardość w skali Mohsa wynosi 7, co czyni go odpornym na zarysowania. Połysk jest typowo szklisty, a w przypadku zbitych, włóknistych agregatów może być matowy lub jedwabisty. Jest minerałem przeświecającym do nieprzezroczystego, a dobrze wykształcone kryształy (które są rzadkością) mogą być niemal przezroczyste. ## Barwy i odmiany Dominującą barwą dumortierytu jest niebieska, często z fioletowym odcieniem. Spotykane są również okazy brązowe, czerwonobrązowe, różowe lub zielonkawe. Najbardziej cenioną odmianą jest intensywnie niebieski dumortieryt, zwłaszcza w formie wrostków w przezroczystym kwarcu, który jest popularnym kamieniem ozdobnym i kolekcjonerskim. ## Historia i nazwa Nazwa minerału, nadana w 1881 roku przez francuskiego mineraloga M. F. Gonnarda, honoruje francuskiego paleontologa Eugène Dumortiera (1803-1873), który jako pierwszy odkrył ten minerał w Alpach francuskich w okolicach Chaponost. ## Zastosowania Ze względu na wysoką temperaturę topnienia i odporność chemiczną, dumortieryt jest wykorzystywany do produkcji wysokiej jakości ceramiki, w tym izolatorów do świec zapłonowych i porcelany laboratoryjnej. W formie kamienia ozdobnego jest szlifowany w kaboszony, kulki i rzeźby.
Diagnostic features
## Rozpoznawanie Kluczowymi cechami do identyfikacji dumortierytu są jego charakterystyczna niebieska lub fioletowa barwa, włóknisty lub promienisty pokrój oraz wysoka twardość (7 w skali Mohsa). Często występuje jako wrostki w kwarcu, co również jest silną wskazówką diagnostyczną. Rysa na płytce porcelanowej jest biała. ## Odróżnianie od podobnych Dumortieryt bywa mylony z kilkoma innymi niebieskimi minerałami: - **Sodalit:** Jest znacznie bardziej miękki (twardość 5.5-6) i często występuje w towarzystwie nefelinu i kalcytu w skałach magmowych. Ma też bardziej tłusty połysk. - **Lazuryt:** Również jest bardziej miękki (twardość 5-5.5) i niemal zawsze zawiera wrostki pirytu. Występuje w marmurach kalcytowych. - **Kyanit (dysten):** Ma charakterystyczną zmienną twardość zależną od kierunku (4.5-7) i tworzy płaskie, listwowe kryształy. Jego łupliwość jest doskonała. ## Formy kryształów Najczęściej spotykany w formie skupień włóknistych, promienistych, promienisto-kulistych (sferolitów) lub zbitych mas. Rzadko tworzy dobrze wykształcone, słupkowe lub pryzmatyczne kryształy należące do układu rombowego. Bardzo często spotykany jako bezładnie zorientowane wrostki w kryształach kwarcu.
Geological environment
## Geneza Dumortieryt jest typowym minerałem metamorficznym, powstającym w warunkach metamorfizmu regionalnego w skałach bogatych w glin, takich jak gnejsy i łupki krystaliczne. Może również tworzyć się w pegmatytach i żyłach kwarcowych przecinających te skały. Jego powstanie jest związane z obecnością boru w roztworach hydrotermalnych lub w składzie pierwotnej skały. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z minerałami takimi jak kwarc, kyanit, andaluzyt, sillimanit, muskowit, a także turmalin i topaz. ## Lokalizacje Znaczące złoża i wystąpienia dumortierytu znajdują się na całym świecie. Do najważniejszych należą: - **Francja:** Okolice Lyonu (miejsce odkrycia). - **USA:** Stany Nevada (Oreana - słynne wrostki w kwarcu), Arizona i Kalifornia (Dehesa). - **Brazylia:** Stan Bahia i Minas Gerais (piękny kwarc dumortierytowy). - **Madagaskar:** Liczne stanowiska dostarczające materiału ozdobnego. - **Namibia:** Okolice Usakos. - **Polska:** Występuje w Karkonoszach, w okolicach Szklarskiej Poręby i Karpacza, w hornfelsach i pegmatytach.
Rarity
Niezbyt pospolity
Collector aspects
## Kryteria jakości Najwyżej cenione okazy dumortierytu charakteryzują się intensywną, czystą niebieską lub fioletowo-niebieską barwą. W przypadku skupień włóknistych, pożądane są dobrze uformowane, promieniste agregaty. Szczególną popularnością cieszy się kwarc dumortierytowy, gdzie wartość okazu zależy od nasycenia barwy, przezroczystości kwarcu oraz estetycznego rozmieszczenia wrostków. Dobrze wykształcone, wolnostojące kryształy są ekstremalnie rzadkie i osiągają wysokie ceny. ## Popularne stanowiska Najbardziej poszukiwane przez kolekcjonerów okazy kwarcu z wrostkami dumortierytu pochodzą z Brazylii (Vaca Morta Quarry) oraz z Nevady i Arizony w USA. Materiał o pięknej, jednolitej barwie, nadający się do obróbki, pochodzi często z Madagaskaru i Namibii.
Care and storage
## Czyszczenie Dumortieryt jest minerałem twardym i dość odpornym chemicznie. Można go bezpiecznie czyścić za pomocą letniej wody z dodatkiem łagodnego mydła i miękkiej szczoteczki. Po umyciu należy go dokładnie spłukać czystą wodą i osuszyć. ## Czego unikać Należy unikać kontaktu z silnymi kwasami, zwłaszcza fluorowodorowym, który może uszkodzić jego powierzchnię. Mimo dużej twardości, okazy należy chronić przed uderzeniami i kontaktem z twardszymi minerałami (np. diamentem, korundem), aby uniknąć zarysowań. Nie zaleca się czyszczenia w myjkach ultradźwiękowych, szczególnie w przypadku okazów z wrostkami w kwarcu, gdyż wibracje mogą powodować pęknięcia. ## Przechowywanie Okazy dumortierytu można przechowywać w standardowych warunkach. Najlepiej trzymać je w osobnych pudełkach lub woreczkach, aby zapobiec otarciom o inne minerały w kolekcji. Jest odporny na działanie światła słonecznego i nie blaknie pod jego wpływem.