Allanite-(Y)

Chemical formula: CaYAl₂Fe₂+(Si₂O₇)(SiO₄)O(OH)

Czarny, bogaty w itr minerał z grupy epidotu, często o smolistym połysku i wykazujący słabą radioaktywność.

## Charakterystyka Allanit-(Y) jest minerałem należącym do grupy epidotu, stanowiąc odmianę allanitu, w której itr jest dominującym pierwiastkiem ziem rzadkich. Typowe okazy mają postać wtopionych w skałę, nieregularnych ziaren lub słabo wykształconych, tabliczkowych kryształów. Jego barwa jest zazwyczaj czarna lub brunatnoczarna, a połysk waha się od szklistego do żywicznego, często przypominając smołę. Z powodu zawartości pierwiastków promieniotwórczych (toru i uranu), allanit-(Y) jest często metamiktyczny - jego wewnętrzna struktura krystaliczna uległa z czasem uszkodzeniu w wyniku własnej radiacji. Powoduje to zaokrąglenie krawędzi kryształów i zmniejszenie twardości. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością w zakresie 5.5-6.5 w skali Mohsa, która może być niższa w przypadku okazów metamiktycznych. Jest kruchy, a jego gęstość jest stosunkowo wysoka jak na krzemian i wynosi od 3.4 do 4.2 g/cm³, co jest efektem obecności ciężkich pierwiastków ziem rzadkich i żelaza. Zazwyczaj jest nieprzezroczysty, jedynie na cienkich krawędziach może przeświecać w odcieniach brązu lub zieleni. ## Barwy i odmiany Allanit-(Y) występuje niemal wyłącznie w barwie czarnej i brunatnoczarnej. Nie tworzy odmian barwnych w potocznym rozumieniu. Jego nazwa, zgodnie z zasadami nazewnictwa minerałów z grupy allanitu, wskazuje na dominację itru (Y). Inne pokrewne minerały to allanit-(Ce) z dominującym cerem i allanit-(La) z dominującym lantanem. ## Historia i nazwa Nazwa "allanit" została nadana w 1810 roku przez Thomasa Thomsona na cześć szkockiego mineraloga Thomasa Allana, który jako pierwszy zauważył ten minerał. Przyrostek "-(Y)" został dodany później przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w celu odróżnienia wariantu z dominującym itrem, zgodnie z tzw. regułą Levinsona dla minerałów ziem rzadkich. Allanit-(Y) jako odrębny gatunek został formalnie opisany po raz pierwszy na podstawie materiału z pegmatytu Suishoyama w prefekturze Fukushima w Japonii. ## Zastosowania Allanit-(Y) ma znaczenie przede wszystkim naukowe i kolekcjonerskie. Ze względu na zawartość uranu i toru bywa wykorzystywany w datowaniu radiometrycznym skał (metodą U-Pb). Może być również podrzędnym źródłem itru i innych pierwiastków ziem rzadkich, jeśli występuje w odpowiednio dużych koncentracjach.

Properties

Mohs hardness: 5.5-6.5
Luster: Vitreous to Resinous
Streak: Grey to brownish
Density: 3.4-4.2
Cleavage: Imperfect on {001}
Fracture: Conchoidal to Uneven
Transparency: Translucent to Opaque
Crystal system: Monoclinic

Diagnostic features

## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne to czarna barwa, żywiczny lub smolisty połysk, wysoka gęstość, występowanie w pegmatytach granitowych oraz często widoczna brązowa otoczka alteracyjna. Najpewniejszą metodą identyfikacji jest pomiar radioaktywności za pomocą licznika Geigera - allanit-(Y) wykazuje aktywność wyższą od tła. ## Odróżnianie od podobnych Allanit-(Y) można pomylić z innymi czarnymi minerałami pegmatytowymi: - **Schorl (czarny turmalin)**: Zwykle ma wyraźniejszy połysk szklisty i charakterystyczne prążkowanie na ścianach słupów, nie jest radioaktywny. - **Gadolinit-(Y)**: Ma bardzo podobny wygląd, właściwości i występowanie. Często jest nierozróżnialny bez zaawansowanych badań analitycznych (np. XRD, EDS). - **Hornblenda**: Różni się od allanitu obecnością wyraźnej łupliwości pod kątem około 60/120 stopni. - **Euksenit-(Y)**: Inny czarny, radioaktywny minerał ziem rzadkich, często o bardziej tłustym lub niemal metalicznym połysku. ## Formy kryształów Krystalizuje w układzie jednoskośnym. Kryształy są zazwyczaj słabo wykształcone, mają pokrój tabliczkowy lub pryzmatyczny. Najczęściej jednak występuje w formie bezpostaciowych skupień i ziaren wrośniętych w skałę macierzystą.

Geological environment

## Geneza Allanit-(Y) jest minerałem akcesoryjnym w kwaśnych skałach magmowych, takich jak granity, sjenity, a zwłaszcza pegmatyty granitowe, gdzie krystalizuje z magm wzbogaconych w pierwiastki ziem rzadkich. Spotykany jest również w niektórych skałach metamorficznych, np. gnejsach i łupkach krystalicznych, a także w skarnach. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z kwarcem, skaleniami (mikroklinem, albitem), biotytem, cyrkonem, monacytem, fergusonitem, gadolinitem i innymi minerałami zawierającymi pierwiastki ziem rzadkich. ## Lokalizacje Najważniejsze i historyczne lokalizacje dla minerałów z grupy allanitu, w tym allanitu-(Y), znajdują się na całym świecie. Stanowisko typowe dla allanitu-(Y) to Suishoyama w Japonii. Inne znane miejsca występowania to pegmatyty w Norwegii (Arendal, Hitterø), Szwecji (Ytterby), USA (Kolorado, Kalifornia, Teksas), Kanadzie (rejon Bancroft w Ontario, gdzie znajdowano bardzo duże kryształy) oraz na Madagaskarze.

Rarity

Niezbyt pospolity

For collectors

## Kryteria jakości Najbardziej cenione przez kolekcjonerów są okazy z dobrze wykształconymi, ostrymi i dużymi kryształami, co jest rzadkością dla tego minerału. Wysoko oceniane są również kryształy wrośnięte w kontrastującą skałę macierzystą, np. w białym skaleniu lub kwarcu. Połysk, brak spękań i minimalna alteracja powierzchniowa znacznie podnoszą wartość okazu. ## Popularne stanowiska Okazy o znaczeniu kolekcjonerskim pochodzą głównie z klasycznych lokalizacji pegmatytowych. Szczególnie poszukiwane są duże, dobrze uformowane kryształy z rejonu Bancroft w Kanadzie, a także okazy z Norwegii, Szwecji i niektórych pegmatytów w Stanach Zjednoczonych.

Care and storage

## Czyszczenie Okazy należy czyścić delikatnie, używając miękkiej szczoteczki i wody destylowanej. Ze względu na kruchość i możliwe spękania, zwłaszcza w okazach metamiktycznych, odradza się stosowanie myjek ultradźwiękowych. ## Czego unikać Minerał jest wrażliwy na działanie silnych kwasów. Należy unikać nagłych zmian temperatury. Z uwagi na niską, ale mierzalną radioaktywność, nie należy przechowywać go w bezpośrednim, długotrwałym kontakcie z ciałem. Pył minerału nie powinien być wdychany. ## Przechowywanie Zaleca się przechowywanie okazów w osobnych, zamkniętych pudełkach, aby uniknąć gromadzenia się kurzu i ewentualnego napromieniowania innych minerałów wrażliwych na radiację (np. powodując ciemnienie kwarcu dymnego lub zmianę barwy niektórych fluorytów).

External references

https://en.wikipedia.org/wiki/https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FAllanite