Cynober

Wzór chemiczny: HgS

Cynober to minerał z grupy siarczków, będący siarczkiem rtęci(II), wyróżniający się intensywną czerwoną barwą i wysoką gęstością.

## Charakterystyka Cynober jest minerałem o intensywnym, często karmazynowym lub szkarłatnym kolorze, choć może przyjmować również odcienie brązowo-czerwone, a nawet srebrzysto-ciemnoczerwone. Występuje zazwyczaj w postaci zbitych, ziarnistych mas, nalotów, naskorupień, rzadziej tworzy dobrze wykształcone kryształy. Kryształy cynobru są zazwyczaj niewielkie, o pokroju słupkowym lub romboedrycznym. Powierzchnia świeżego przełamu może być błyszcząca, przypominająca diament, w odmianach krystalicznych, natomiast w odmianach ziemistych i kruchych jest matowa. ## Właściwości fizyczne Cynober charakteryzuje się niską twardością w skali Mohsa, wynoszącą 2-2.5, co oznacza, że jest minerałem miękkim. Posiada bardzo wysoką gęstość, około 8.176 g/cm³, co jest jedną z jego najbardziej charakterystycznych cech. Połysk cynobru jest diamentowy, często z silnym blaskiem w ciemnych, krystalicznych odmianach, natomiast w odmianach ziemistych i kruchych jest matowy. Minerał ten wykazuje doskonałą łupliwość. ## Barwy i odmiany Typowa barwa cynobru to różne odcienie czerwieni: karmazynowa, szkarłatna, brązowo-czerwona. Może również przyjmować barwę srebrzysto-ciemnoczerwoną, a nawet srebrzysto-szarą. Z czasem, pod wpływem światła, cynober może ciemnieć z powodu tworzenia się nanocząstek rtęci na jego powierzchni. Nie wyróżnia się specyficznych odmian handlowych, ale różnice w pokroju i stopniu krystaliczności wpływają na jego wygląd. ## Historia i nazwa Nazwa „cynober” pochodzi prawdopodobnie od perskiego słowa „zinjifrah”, oznaczającego „smoczą krew”, co nawiązuje do jego intensywnej czerwonej barwy. Minerał ten był znany i wykorzystywany już w starożytności, głównie jako pigment. Starożytni Rzymianie wydobywali cynober w kopalniach Almadén w Hiszpanii, używając go do barwienia ścian i jako kosmetyku. Był również ceniony w Chinach, gdzie wykorzystywano go do produkcji tuszu i lakierów. ## Zastosowania Cynober był historycznie najważniejszym źródłem rtęci. Ze względu na swój intensywny kolor, był szeroko stosowany jako pigment, znany jako „czerwień cynobrowa” lub „wermilion”, w malarstwie, ceramice i kosmetykach. Obecnie jego zastosowanie jest ograniczone ze względu na toksyczność rtęci. Wciąż ma znaczenie kolekcjonerskie, a także bywa wykorzystywany w tradycyjnej medycynie w niektórych kulturach, choć jest to praktyka niebezpieczna.

Właściwości

Twardość Mohsa
2-2.5
Połysk
Adamantine splendent in dark-colored crystalline variteties or earthy to dull in friable varieties
Rysa
Red-brown to scarlet
Gęstość
8.176
Łupliwość
Perfect <mi>{10_10}</mi>
Przełam
Nierówny do muszlowego
Przezroczystość
Transparent,Translucent
Układ krystaliczny
Trigonal

Cechy diagnostyczne

## Rozpoznawanie Cynober można rozpoznać po charakterystycznej, intensywnej czerwonej barwie, wysokiej gęstości oraz niskiej twardości. Często występuje w postaci nalotów lub zbitych mas. Rysa cynobru jest czerwonobrunatna do szkarłatnej, co jest ważną cechą diagnostyczną. Kryształy, choć rzadkie, mają typowy pokrój słupkowy lub romboedryczny. ## Odróżnianie od podobnych Cynober może być mylony z innymi czerwonymi minerałami, takimi jak realgar, kupryt czy hematyt. Od realgaru (AsS) odróżnia go brak pomarańczowej rysy i wyższa gęstość. Od kuprytu (Cu₂O) różni się rysą (kupryt ma rysę czerwoną) i brakiem metalicznego połysku. Hematyt (Fe₂O₃) ma znacznie wyższą twardość i czerwonobrunatną rysę, ale jego gęstość jest niższa. Najważniejszą cechą odróżniającą cynober jest jego bardzo wysoka gęstość i charakterystyczna rysa. ## Formy kryształów Cynober tworzy kryształy w układzie trygonalnym, najczęściej o pokroju słupkowym lub romboedrycznym. Często występują zbliźniaczenia. Bardziej typowe są jednak agregaty ziarniste, zbite, ziemiste, naskorupienia i naloty. Rzadziej spotyka się promieniste lub włókniste skupienia.

Środowisko występowania

## Geneza Cynober powstaje w niskotemperaturowych, hydrotermalnych żyłach i strefach metasomatycznych, często związanych z aktywnością wulkaniczną i gorącymi źródłami. Tworzy się w warunkach niskiego ciśnienia i stosunkowo niskiej temperatury, zazwyczaj w pobliżu powierzchni ziemi. Występuje w skałach osadowych, takich jak wapienie, piaskowce i łupki, gdzie rtęć jest transportowana przez roztwory hydrotermalne i wytrąca się w postaci siarczku. ## Asocjacje mineralne Cynober często współwystępuje z innymi minerałami rtęci, takimi jak rodzima rtęć, metacyanit, a także z minerałami takimi jak piryt, markasyt, stibnit, realgar, aurypigment, kalcyt, kwarc i chalcedon. W niektórych złożach towarzyszą mu również baryt i fluoryt. ## Lokalizacje Najważniejsze złoża cynobru na świecie znajdują się w Almadén w Hiszpanii, gdzie eksploatowano go od czasów rzymskich. Inne znaczące lokalizacje to Idrija w Słowenii, Monte Amiata we Włoszech, Huancavelica w Peru, a także złoża w Kalifornii i Nevadzie w USA (np. New Almaden, Sulphur Bank), w Chinach (np. Hunan, Guizhou) oraz w Kirgistanie.

Rzadkość

Bardzo pospolity

Dla kolekcjonerów

## Kryteria jakości Najbardziej cenione okazy cynobru to te z dobrze wykształconymi, dużymi i intensywnie czerwonymi kryształami. Wysoka przezroczystość i silny diamentowy połysk są również pożądane. Okazy z wyraźnymi zbliźniaczeniami lub w asocjacji z innymi atrakcyjnymi minerałami, takimi jak kwarc czy kalcyt, są szczególnie wartościowe. Czystość barwy i brak zanieczyszczeń również wpływają na atrakcyjność kolekcjonerską. ## Popularne stanowiska Najbardziej poszukiwane okazy cynobru pochodzą z historycznych złóż w Almadén (Hiszpania) i Idriji (Słowenia), a także z Chin, zwłaszcza z prowincji Hunan i Guizhou, gdzie znajdowane są piękne, duże kryształy. Okazy z Peru (Huancavelica) również cieszą się uznaniem kolekcjonerów.

Pielęgnacja i przechowywanie

## Czyszczenie Cynober jest minerałem miękkim i kruczym, dlatego należy obchodzić się z nim ostrożnie. Do czyszczenia najlepiej używać miękkiej, suchej szczoteczki do usuwania kurzu. W przypadku silniejszych zabrudzeń można delikatnie przetrzeć okaz wilgotną szmatką zwilżoną wodą destylowaną, a następnie natychmiast osuszyć. ## Czego unikać Należy unikać stosowania jakichkolwiek środków chemicznych, w tym detergentów, kwasów czy rozpuszczalników, ponieważ mogą one uszkodzić powierzchnię minerału lub spowodować jego reakcję. Cynober jest wrażliwy na wysoką temperaturę, która może prowadzić do jego rozkładu i uwalniania toksycznej rtęci. Długotrwała ekspozycja na światło słoneczne może powodować ciemnienie minerału. Ze względu na zawartość rtęci, należy unikać bezpośredniego kontaktu ze skórą i wdychania pyłu. ## Przechowywanie Cynober powinien być przechowywany w zamkniętej gablocie lub szczelnym pojemniku, z dala od bezpośredniego światła słonecznego i źródeł ciepła. Ważne jest, aby zapewnić stabilne warunki temperaturowe i unikać nagłych zmian. Ze względu na toksyczność, okazy cynobru powinny być przechowywane poza zasięgiem dzieci i zwierząt domowych. Idealne jest przechowywanie w suchym miejscu o umiarkowanej temperaturze.

Powiązane minerały

Źródła zewnętrzne

Źródła

Czytaj więcej